Refleksler
Refleksler, vücudun korunmasında ve homeostazinin sürdürülmesinde görev alan hızlı ve otomatik tepkilerdir. Bir uyaran karşısında tepkinin kısa sürede ortaya çıkması, canlıya özellikle tehlikeli durumlarda önemli bir avantaj sağlar.
Refleks Örnekleri
İnsan vücudunda farklı görevler üstlenen birçok refleks bulunur. Kitapta verilen temel örnekler şunlardır:
- Emme
- Yutkunma
- Öksürme
- Hapşırma
- Diz kapağı refleksi
- Işık yoğunluğuna bağlı olarak göz bebeğinin büyüyüp küçülmesi
- Mide ve bağırsaklarda besinin ilerlemesini sağlayan peristaltik hareketler
Bu örneklerden bazıları vücudu zararlı uyaranlardan korurken bazıları da sindirim, solunum ve duyu sistemlerinin düzenli çalışmasına katkı sağlar.
Tekrarla Hızlanan Karmaşık Davranışlar
Kitap, tekrar sonucunda giderek hızlanan bazı karmaşık davranışları da reflekslerle ilişkilendirir. Konuya Başlarken bölümünde dans etmek, örgü örmek ve enstrüman çalmak gibi hareketler refleks benzeri davranışlar olarak ele alınır. Sporcuların ve yarış arabası pilotlarının tepki süresini kısaltmaya ve el-göz eş güdümünü geliştirmeye yönelik alıştırmaları da bu kapsamda örneklendirilir.
Ders anlatımında ise yüzmek, araba kullanmak ve bisiklet kullanmak, sık tekrar yapılmasıyla zamanla refleks hâline gelen karmaşık davranışlar arasında gösterilir.
Refleks Yayı ve Nöron Sayısı
Bir refleksin gerçekleşmesi sırasında uyaranın alınmasından tepkinin ortaya çıkmasına kadar izlenen sinirsel yola refleks yayı denir.
Kitapta refleks yayları, görev alan nöron tiplerinin sayısına göre iki nöronlu ve üç nöronlu olarak ele alınır.
İki Nöronlu Refleks Yayı: Diz Kapağı Refleksi
Diz kapağı refleksi, iki nöronlu refleks yayının temel örneğidir. Bu refleks yayında iki farklı nöron tipi görev yapar:
- Duyu nöronu: Reseptörden aldığı uyartıyı omuriliğe taşır.
- Motor nöron: Omurilikten aldığı cevabı kasa iletir.
Diz kapağı refleksinin temel bilgi akışı şöyle özetlenebilir:
Uyaran → Reseptör → Duyu nöronu → Omurilik → Motor nöron → Kas → Bacağın istemsiz hareketi
Bu temel refleks yayında ara nöron bulunmaz.
Üç Nöronlu Refleks Yayı
Üç nöronlu refleks yayında sırasıyla duyu nöronu, ara nöron ve motor nöron görev yapar. Sıcak bir nesneye dokunulduğunda elin hızla geri çekilmesi bu yapının anlaşılmasını sağlayan örnektir.
Sıcak Bir Nesneye Dokunulduğunda Ne Olur?
- El sıcak nesneye dokunduğunda derideki sıcaklık reseptörleri ısıyı algılar ve uyartı oluşturur.
- Reseptörde oluşan uyartı duyu nöronuna iletilir.
- Duyu nöronuyla taşınan uyartı omurilikteki ara nörona ulaşır ve burada tepki oluşturulur.
- Oluşan cevap motor nörona aktarılır.
- Motor nöron uyartıyı eldeki kaslara (efektör organa) iletir ve el sıcak nesneden çekilir.
Bu refleksin hızlı bölümü, ilgili kaslar ile omurilik arasındaki sinirsel yol üzerinden gerçekleşir. Bununla birlikte uyartı beyne de iletilir. Böylece kişi eldeki sıcaklık ve acıyı algılar; beyin bu bilgiyi değerlendirerek sonraki davranışın oluşturulmasına katkı sağlar.
Refleks Yayını Bir Bütün Olarak Düşünelim
Üç nöronlu çekilme refleksinde temel sıra aşağıdaki gibidir:
Uyaran → Reseptör → Duyu nöronu → Ara nöron → Motor nöron → Efektör organ → Hareket
İki nöronlu diz kapağı refleksinde ise ara nöron yer almaz. Bu nedenle bütün refleks yaylarının aynı sayıda nörondan oluştuğu söylenemez.
Konuyu Toparlayalım
- Refleksler vücudun korunmasına ve homeostazinin sürdürülmesine katkı sağlar.
- Emme, yutkunma, öksürme, hapşırma, diz kapağı ve göz bebeği refleksleri kitapta verilen temel örneklerdir.
- Mide ve bağırsaklardaki peristaltik hareketler de refleks hareketi olarak ele alınır.
- Kitap, tekrar sonucunda hızlanan bazı karmaşık davranışları “refleks benzeri” veya “zamanla refleks hâline gelen” davranışlar olarak ifade eder.
- Diz kapağı refleksi iki nöronlu; elin sıcak bir nesneden çekilmesi örneği ise ara nöronun da görev aldığı üç nöronlu refleks yayını açıklamak için kullanılır.
- Çekilme refleksinde cevap omurilik düzeyinde hızla oluşturulurken uyartının beyne ulaşması sıcaklık ve acının algılanmasını sağlar.
