Konu Detayı Sayfası
Mayoz ve Eşeyli Üreme
Mayoz ve Eşeyli Üreme
► Mayoz bölünme; özel bir bölünme şeklidir.
► Eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin oluşmasını sağlar.
♦ Mayoz bölünme geçirebilecek olan hücreler;
♦ Sperm ana hücresi
♦ Yumurta ana hücresi
♦ Spor ana hücresi
♦ Mikrospor ana hücresi
♦ Makrospor ana hücresidir. Bu hücrelerin tamamı diploit (2n) kromozomludur.
| Önemli Not: Tek hücreli ökaryot bir canlı olan paramesyum diploit kromozomludur. Konjugasyon (gen aktarımı) sırasında mayoz ile (n) kromozomlu gametler oluşturur. |
► Sperm ve yumurta ana hücresi insan ve hayvanlarda spor ana hücresi çiçeksiz bitkilerde, mikrospor ve makrospor ana hücreleri ise çiçekli bitkilerin erkek ve dişi üreme sisteminde bulunur.
| Önemli Not: Ayrıca bazı canlı türlerinde döllenme ile oluşan zigot sıradışı bir durum olarak mayoz bölünme geçirir. Örneğin; insanda sıtma hastalığını yapan plazmodium sporu (n) kromozomludur ve metagenez ile çoğalır. Eşeysiz üremesini mitoz ile insan vücudunda, eşeyli üremesini ise dişi anofel cinsi sivrisineğin sindirim sisteminde tamamlar. Sivrisineğin sindirim sisteminde bazı sporlar (n) gametlere dönüşerek döllenirler ve (2n) kromozomlu zigotu oluştururlar. Bu zigotun tekrar plazmodium sporunu oluşturması için mayoz geçirerek (n) kromozoma dönüşmesi gerekir. |
► Eşeyli üreyen canlıların üreme sistemlerinde 2n kromozomlu eşey ana hücreleri bulunur.
► Birey üreme olgunluğuna ulaştığında (insanda ergenlik dönemi) bu hücreler mayoz geçirerek Gamet adı verilen üreme hücrelerine dönüşürler.
► Üreme hücreleri haploit (n) kromozomlu olup erkekte sperm, dişide ise yumurta hücresidir.
► Mayoz sonucu oluşan bu gametlerin kromozom sayısı ana hücrenin yarısı kadardır.
► Sperm ve yumurta hücresi döllenme ile birleşerek, yeni oluşan canlının ilk hücresi olan zigotu oluşturur.
► Mayoz; türde kromozom sayısını yarıya indirerek döllenme ile birlikte türdeki kromozom sayısının nesilden nesile sabit kalmasını sağlar.
► Mayoz ile oluşan gametlerin genetik yapısı ana hücreden farklıdır. Bu durum eşeyli üreyen canlılarda kalıtsal çeşitliliği sağlar.
► Mayoz; kesin kalıtsal çeşitlilik sağlayan bir bölünmedir.
► Mayoz ile yarıya inen kromozom sayısı döllenme ile tekrar iki katına çıkar.
► İnsan eşey ana hücresinde 2n = 46 kromozom bulunur. Bu hücrenin mayoz geçirmesi ile; n = 23 kromozomlu yumurta ya da sperm hücreleri oluşur. Bunların döllenmesiyle tekrar 2n = 46 kromozomlu zigot oluşur.
 |
Mayoz Bölünmenin Özellikleri
► Üreme hücrelerinin oluşumunu sağlar.
► Canlı yaşamının belli dönemlerinde görülür.
► Eşeyli üremenin esasıdır.
► Türdeki kromozom sayısını yarıya indirir. (Mayoz ile kromozom sayısı yarıya inmeseydi döllenme sayısında kromozom sayısı her nesilde 2 kat artardı.)
► Mayoz geçirecek hücrelere eşey ana hücreleri denir. Bu hücreler kesin diploit (2n) olmak zorundadır. Yani sadece diploit bir hücre mayoz geçirebilir.
► Canlı eşeysel olgunluğa ulaştığında görülür.
► Kesin kalıtsal çeşitlilik sağlanır.
Mayozda Kalıtsal Çeşitliliği Sağlayan Olaylar1. Homolog kromozomların rastgele dizilmesi ve rastgele ayrılması: Bu olay her mayozda gerçekleşir. Mayozda kalıtsal çeşitliliği sağlayan temel olaydır. 2. Crossing over görülmesi: Bu olay her mayozda olmaz. Çünkü crossing over genler aynı kromozom üzerinde yer alıyorsa gerçekleşir. Yani bağlı genlerde görülür. Genler farklı kromozomlar üzerindeyse bu olay gerçekleşmez. Crossing over olursa Mayoz II'de gerçekleşen kromatit ayrılması da çeşitliliği arttırır. Bu durumda mayoz sonucu oluşan dört hücrede birbirinden farklı olur. Crossing over olmazsa Mayoz I sonunda oluşan iki hücre birbirinden farklı olur. |
► Mayoz dişilerin yumurtalıklarında, erkeklerin testislerinde görülür.
► 2n kromozomlu 1 hücreden; n kromozomlu 4 hücre oluşur. Bu hücreler kalıtsal olarak birbirinde ve ana hücreden farklıdır.
► Mayozun amacı; türde kromozom sayısını yarıya indirmektir. Gamet oluşumunu sağlamaktır.
1. Ünite Değerlendirme SorularıSoru 1. Aşağıda verilen ifadeleri dikkatlice okuyunuz. İfade doğru ise “D”yi, yanlış ise “Y”yi işaretleyiniz. Yanlış olan ifadelerin doğrusunu yanındaki kutucuğa yazınız.
Sorunun Cevapları:1. Yanlış (Y) - Mitoz hücreli canlıların tümünde üremeyi sağlar. Doğrusu: Mitoz bazı tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar. 2. Doğru (D) - Kanser hücreleri hücre döngüsünün kontrolünün bozulmasıyla oluşur. 3. Yanlış (Y) - Vejetatif üremede oluşan bireyler, kalıtsal olarak ana canlıdan farklıdır. Doğrusu: Vejetatif üreme eşeysiz üreme olduğu için oluşan bireyler, kalıtsal olarak ana canlı ile aynıdır. 4. Yanlış (Y) - Mitozda homolog kromozomlar ayrılmaz. Doğrusu: Mitozda kardeş kromatitler ayrılır. 5. Doğru (D) - Mayoz sonucunda 4 haploit hücre oluşur. 6. Yanlış (Y) - Eşeyli üremenin temeli mitoz değil, mayozdur. Doğrusu: Eşeyli üremenin temeli mayoz ve döllenmedir. 7. Yanlış (Y) - Eşeysiz üreme çeşitlerinden tomurcuklanma, bitkilerde en fazla görülen üreme şeklidir. Doğrusu: Eşeysiz üreme çeşitlerinden vejatatif ürme, bitkilerde en fazla görülen üreme şeklidir. 8. Doğru (D) - İnterfaz evresi mitoz ve mayozda görülen bölünmeye hazırlık evresidir. 9. Yanlış (D) - Bitki hücrelerinde sitoplazma bölünmesi boğumlanma ile gerçekleşir. Doğrusu: Bitki hücrelerinde sitoplazma bölünmesi ara lamel oluşumu ile gerçekleşir. 10. Doğru (D) - Tetrat ve sinapsis, mayozun profaz I safhasında görülür. |
1. Ünite Değerlendirme SorularıSoru 2. Aşağıdaki cümlelerde verilen boşlukları doğru ifadeleri kullanarak tamamlayınız.
Aşağıda, verilen cümleleri doğru ifadelerle tamamladık. 1. Mitoz bölünme tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar. 2. Homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasındaki gen alışverişine krossing over adı verilir. 3. Eşeyli üremenin temeli mayoz ve döllenme olaylarının art arda gerçekleşmesidir. 4. Vücutlarında hem erkek hem de dişi üreme hücrelerini oluşturabilecek yapıları bulunduran bireyler hermafrodit bireylerdir. 5. Kromozomu oluşturan kardeş kromatitleri bir arada tutan yoğunlaşmış kromozom bölgesine sentromer denir. 6. Bir canlı hücrede bulunan genetik bilgiyi içeren DNA molekülünün tamamına genom adı verilir. 7. Canlılarda gelişmişlik düzeyi arttıkça rejenerasyon yeteneği azalır. 8. Hücre döngüsü interfaz ve mitotik evre olmak üzere iki evrede gerçekleşir. 9. Eşeysiz üremede düşük de olsa kalıtsal çeşitlilik vardır. 10. Hücre bölünmesinde DNA molekülünün kendini eşlediği evre interfaz evresidir. |
Konuya Ait Videolar
Konuya Ait Çıkmış Sorular
Soru 1.
İnsanın normal gelişme ve çoğalma evrelerinde,
I. Zigotun bölünmeye başlaması
II. Yumurta hücresinin oluşumu
III. Sperm hücresinin oluşumu
IV. Gastrula (üç tabakalı embriyo) oluşumu
V. Blastula (içi sıvı dolu top görünümlü embriyo) oluşumu
Olaylarından hangilerinde mayoz bölünme gerçekleşir?
(1999-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))
A. I ve IIB. II ve III
C. IV ve V
D. I, II ve III
E. I, IV ve V
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 2.
İnsan eşey ana hücresinde gerçekleşen mayozla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(2021-YKS-Temel Yeterlilik Testi (TYT))
A. Mayoz tamamlandığında oluşan hücrelerin genetik yapıları birbirinden farklıdır.B. Profaz I evresinde homolog kromozom çiftlerinin kardeş olmayan kromatitleri arasında parça değişimi gerçekleşebilir.
C. Anafaz I evresindeki kromozom sayısı anafaz I evresindekinin iki katıdır.
D. Mayoz I tamamlandığında oluşan hücreler n kromozomludur.
E. Anafaz I evresinde homolog kromozomların hangi kutuplara çekileceği şansa bağlı olarak gerçekleşir.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Konu İle İlgili Sorular
Soru 1.
Mayoz I’in metafaz evresinde homolog kromozomlar hücrenin ekvator düzleminde çift sıra halinde dizilir. Bu homolog kromozomların rastgele dizilmesi ve sonrasında rastgele kutuplara ayrılması, her mayozda farklı gen kombinasyonlarının oluşmasına yol açar. Bu rastgelelik kalıtsal çeşitlilik için temel bir mekanizmadır.
Soru: Mayoz I'in metafaz evresinde homolog kromozomların rastgele dizilmesi ve ayrılması kalıtsal çeşitliliği nasıl sağlar?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Homolog kromozomların rastgele dizilmesi, hangi kromozomların hangi gamete gideceğini belirler. Bu da her mayozda farklı gen kombinasyonlarının oluşmasına yol açar, böylece kalıtsal çeşitlilik sağlanır.
Soru 2.
Eşeyli üremenin temelini oluşturan olayları yazınız.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: 1. Mayoz bölünme ile gamet oluşumunun gerçekleşmesi 2. Oluşan gametlerin döllenmesi olaylarıdır.
Soru 3.
Crossing over olayının gerçekleşmemesi durumunda bile, homolog kromozomların rastgele ayrılması kalıtsal çeşitliliği sağlar. Bu, mayozun kalıtsal çeşitlilik üzerindeki önemli etkilerinden biridir.
Soru: Crossing over olmasa bile mayozda kalıtsal çeşitlilik nasıl sağlanır?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Crossing over olmasa bile, homolog kromozomların rastgele dizilimi ve ayrılması kalıtsal çeşitliliği sağlar. Bu, farklı gamet kombinasyonlarının oluşmasına neden olur.
Soru 4.
Mayozun kromozom sayısının nesiller boyu sabit kalması üzerindeki etkisini belirtiniz.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Mayoz sonucunda kromozom sayısı yarıya indirilir ve homolog kromozom çiftlerinin yarısına sahip olan haploit (n) gametler oluşur. Bu gametlerin döllenmesi ile eşeyli üreme gerçekleştirilir. Döllenme sonucunda mayoz ile yarıya indirilmiş olan kromozom sayısı tekrar iki katına çıkarılmış olur. Bu sayede eşeyli üreyen canlılarda kromozom sayısı nesiller boyunca sabit kalır.
Soru 5.
İnsanda, normal olarak cinsiyet farklılığı aşağıdakilerden hangisine bağlıdır?
A. Otozom sayısıB. Gonozom sayısı
C. Gonozom çeşidi
D. DNA uzunluğu
E. Kromozom sayısı
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Doğru Cevap: C
Açıklaması:
İnsanlarda cinsiyetin belirlenmesi gonozom kromozomlarının çeşidine bağlıdır.
- Gonozomlar (X ve Y kromozomları) cinsiyetin belirlenmesini sağlar.
- Kadınlarda XX, erkeklerde XY gonozomları bulunur.
- Y kromozomunun varlığı erkek cinsiyetini belirleyen en önemli faktördür.
Soru 6.
Mayoz bölünmede gerçekleşen bazı olaylar aşağıda verilmiştir.
• Çekirdek bölünmesi
• Kromozomların tek sıra dizilmesi
• Kardeş kromatitlerin ayrılması
• Tetrat yapısı oluşumu
• Kromozomların çift sıra dizilmesi
• Sentromer bölünmesi
• Homolog kromozomların ayrılması
• Krossing over oluşumu
• Sitoplazma bölünmesi
Bu olaylardan hangileri Mayoz I evresinde hangileri Mayoz II evresinde görülür. Yazınız.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: • Çekirdek bölünmesi → Mayoz I, Mayoz II • Kromozomların tek sıra dizilmesi → Mayoz II (Metafaz II) • Kardeş kromatitlerin ayrılması → Mayoz II (Anafaz II) • Tetrat yapısı oluşumu → Mayoz I (Profaz I) • Kromozomların çift sıra dizilmesi → Mayoz I (Metafaz I) • Sentromer bölünmesi → Mayoz II (Anafaz II) • Homolog kromozomların ayrılması → Mayoz I (Anafaz I) • Krossing over oluşumu → Mayoz I (Profaz I) • Sitoplazma bölünmesi → Mayoz I, Mayoz II
Soru 7.
Bir biyoloji dersinde öğretmen, öğrencilere mayoz bölünmenin canlıların yaşam döngüsündeki önemini açıklamaktadır. Öğrencilerden biri, aileden geçen özelliklerin yeni nesillere nasıl aktarılabildiğini merak eder ve kromozom sayısının bu süreçte nasıl sabit kaldığını sorar. Öğretmen, bunun mayoz bölünme ve döllenme arasındaki ilişki ile sağlandığını belirtir ve sınıfa bir düşünme sorusu yöneltir.
Canlılarda kromozom sayısının nesiller boyunca sabit kalabilmesi için mayoz bölünmenin nasıl bir rol oynadığını açıklayınız.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Mayoz bölünme sonucunda kromozom sayısı yarıya indirilir ve her gamet haploit (n) hale gelir. Döllenme sırasında bu haploit gametler birleşerek diploit (2n) kromozom sayısına sahip yeni bir birey oluşturur. Böylece mayoz bölünme ve döllenme, kromozom sayısının nesiller boyunca sabit kalmasını sağlar.
Soru 8.
Ahmet, biyoloji dersinde toprak solucanlarının hem dişi hem de erkek üreme hücrelerini üretebildiğini öğrenir. Bunun tür içi çeşitliliğe etkisini merak eder.
Toprak solucanları gibi hermafrodit canlıların, tür içi çeşitlilik açısından ne gibi avantajları vardır?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Hermafrodit canlılar, hem dişi hem de erkek üreme hücrelerini oluşturabilir. Ancak çoğu kendi kendine döllenme yapmaz, başka bireylerle döllenme gerçekleştirir. Bu durum, genetik çeşitliliği artırır ve türün adaptasyon kabiliyetini yükseltir.
Soru 9.
Eşeyli üreme ile oluşan yavrular, kalıtsal olarak hem anne hem de babadan farklı özellikler taşır. Bu farklılıklar, mayoz bölünme sırasında homolog kromozomların rastgele ayrılması ve crossing over ile sağlanır.
Soru: Mayoz bölünme sırasında homolog kromozomların rastgele ayrılması ve crossing over olayları kalıtsal çeşitliliği nasıl sağlar?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Homolog kromozomların rastgele ayrılması ve crossing over, kromozomlar arasında gen değişimlerine yol açarak her gametin farklı genetik materyal taşımasına neden olur. Bu durum kalıtsal çeşitliliği artırır.
Soru 10.
Aşağıda verilen mayoza ait şekillerin altına evre ismini ve hücrenin kromozom sayısını yazınız.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: 2. Şekil 2n = 4 Mayoz I Metafaz I 3. Şekil 2n = 4 Mayoz II Anafaz II 4. Şekil 2n = 4 Mayoz I, Anafaz I