İnsanda Sinir Sistemi
İnsan sinir sistemi, vücudun içinden ve dış çevreden gelen uyaranlarla ilgili bilgilerin alınmasını, iletilmesini, değerlendirilmesini ve uygun tepkilerin oluşturulmasını sağlayan gelişmiş bir iletişim ve kontrol sistemidir.
Sinir sisteminin çalışmasında nöronlar temel role sahiptir. Nöronlar aralarındaki bağlantılar sayesinde bilgiyi aktarabilir, değiştirebilir ve depolayabilir. Görevlerine göre nöronlar duyu nöronu, ara nöron ve motor nöron olmak üzere üç grupta incelenir.
Duyu Nöronu
Duyu nöronları, duyu organlarında ve iç organlarda bulunan reseptörlerden gelen bilgileri merkezî sinir sistemine taşır.
Dış ortamdan gelen ses, ışık, basınç, kimyasal maddeler ve ısı gibi uyaranların yanı sıra iç ortamdan gelen kan basıncı, kandaki CO2 düzeyi, kaslardaki gerilme ve vücut pozisyonu gibi bilgiler de duyu nöronlarıyla merkezî sinir sistemine iletilebilir. Bu bilgiler duyusal girdi olarak değerlendirilir.
Duyu nöronunun dendritleri reseptörlerle, aksonu ise diğer nöronlarla bağlantı kurar. Duyu nöronlarının iletiminin engellenmesi, uyarıyla ilgili bilginin merkezî sinir sistemine ulaşmasını engelleyebilir.
Ara Nöron
Merkezî sinir sisteminin büyük bir kısmı ara nöronlardan oluşur. Ara nöronlar çoğunlukla beyin ve omurilikte bulunur; duyu nöronları ile motor nöronlar arasında bağlantı kurar.
Duyu nöronlarından gelen uyartıların analiz edilmesi, yorumlanması ve uygun tepkinin oluşturulması ara nöronların oluşturduğu sinir ağlarıyla gerçekleşir. Düşünme, karar verme ve bilginin depolanması gibi işlevlerde de ara nöronlar görev yapar.
Motor Nöron
Merkezî sinir sisteminde oluşturulan cevap bir motor çıktıdır. Motor nöronlar bu cevabı kas veya salgı bezi gibi tepkiyi gerçekleştirecek yapılara taşır.
Kas ve salgı bezi gibi, sinir sisteminde oluşturulan cevabın etkisinin gözlendiği yapılara efektör organ (tepki organı) denir. Efektör organda kasılma, gevşeme, hormon veya enzim salgılama gibi tepkiler ortaya çıkabilir.
Temel bilgi akışı şu şekilde özetlenebilir:
Reseptör → Duyu nöronu → Ara nöron / Merkezî sinir sistemi → Motor nöron → Efektör organ → Tepki
Refleks Yayı
Duyu, ara ve motor nöronlar hızlı ve istemsiz tepkilerin oluştuğu refleks mekanizmasında da görev yapar. Bir refleks sırasında uyaranın izlediği sinirsel ileti yoluna refleks yayı denir.
Refleks yayında duyu nöronu bilgiyi merkezî sinir sistemine iletir, ara nöron bilgiyi değerlendirerek yanıtın oluşturulmasına aracılık eder ve motor nöron cevabı hedef organa taşır. Diz kapağı refleksi gibi bazı iki nöronlu reflekslerde ara nöron bulunmaz.
Refleks mekanizması 221 numaralı konuda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
İnsan Sinir Sisteminin Ana Bölümleri
İnsanda sinir sistemi iki ana bölümde incelenir:
- Merkezî Sinir Sistemi
- Çevresel Sinir Sistemi
Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Çevresel sinir sistemi ise merkezî sinir sistemi ile vücudun diğer bölümleri arasında bağlantı kuran sinirlerden meydana gelir.
Merkezî Sinir Sistemi
Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Bu sistemde çok sayıda nöron ve nöronlar arasında çok sayıda sinaptik bağlantı bulunur. Bu bağlantılar; karmaşık bilgilerin işlenmesi, depolanması ve yeniden işlenmesini sağlayan geniş bir bilgi ağı oluşturur.
Beynin Korunması
Beyin kafatası boşluğunda bulunur ve kafatası kemikleri tarafından korunur. Kafatasının altında beyin ve omuriliği saran meninges adı verilen üç katlı zar tabakası vardır.
Bu zarlar dıştan içe doğru:
- Sert zar
- Örümceksi zar
- İnce zar
şeklinde sıralanır. İnce zarın yapısında çok sayıda kan damarı bulunur. Örümceksi zar ile ince zar arasındaki boşlukta BOS (Beyin Omurilik Sıvısı) yer alır.
BOS, nöronlarla kan damarları
