Konuya Başlarken bölümü açıktır. Konu anlatımının ilk %30'unu okuyabilirsiniz. Etkinlik, performans görevi ve kontrol noktası çözümleri abonelikle açılır.
Ücretsiz bölümün bittiği yere git
3. Hücre Zarı
Hücre Zarının Özellikleri
- Tüm canlılarda bulunan ortak bir yapıdır.
- Tek katlı zarla çevrilidir. Üzerinde ribozom taşımaz.
- Endoplazmik Retikulum tarafından oluşturulur.
- Canlı, esnek, ince, seçici geçirgen (yarı geçirgen) yapıdadır.
- Kendini yenileyebilme ve onarılabilme özelliğindedir. (Golgi aygıtı görev alır.)
- Üzerinde madde alışverişini sağlayan porlar bulunur.
- Bir molekülün zardan geçip geçemeyeceği ya da ne kadar kolaylıkla geçebileceği molekülün ve hücrenin özelliğine bağlıdır.
Hücre Zarının Görevleri
- Madde alışverişini sağlar. (En önemli görevidir)
- Hücreye şekil verir, korur ve dağılmasını önler.
- Hücreye alınan veya hücreden atılan moleküllerin seçimini ve geçişini kontrol eder.
- Hücrenin çevresini tanımasını ve hücrelerin birbirleriyle etkileşimini sağlar.
- Amip, akyuvar gibi hücrelerde fagositoz ile hareketi sağlar.
- Toksinlerin veya antijenlerin hücreye zarar vermesini önler.
- Savunma hücreleri ile vücuda giren yabancı mikropların yakalanıp yutulmasını sağlar.
- Bitki hücrelerinde hücre çeperinin yapısına katılan selülozu sentezler.
- Hormonların hedef hücrelerde tanınmasını sağlar.
- Farklılaşarak sil, kamçı, yalancı ayak, villus, pinositoz cebi, besin kofulu, mezozom gibi yapıların oluşumunu sağlar.
Hücre Zarının Yapısı (Akıcı Mozaik Zar Modeli)
- Hücre zarı ile ilgili geçerli olan model 1972 yılında Singer (Singır) ve G. Nicholson (Nikılsın) tarafından geliştirilmiştir.
- Hücre zarının yapısını açıklayan bu modele Akıcı mozaik zar modeli denir.
- Bu modele göre; hücre zarı temelde protein, lipit ve karbonhidrat moleküllerinden meydana gelmiştir.
- Bu modele göre zarın yapısında iki sıra halinde fosfolipit tabakası bulunur.
- Bu moleküllerin genellikle hücre zarında bulunma oranları Protein (%55) > Lipit (%42) > Karbonhidrat (%3) şeklindedir.
- Çift katlı fosfolipit tabakası esnek olup sürekli hareket halindedir. Bu durum hücre zarına akıcılık özelliği kazandırır.
- Fosfolipitlerin baş kısmı fosfat ve gliserolden oluşur ve dışa dönüktür. Çift tabaka halinde bulunan fosfolipitlerin baş kısımlarında biri hücre dışına bakarken diğeri sitoplazmaya bakar. kuyruk kısımları ise ortada kalır.
- Baş kısımlar suda çözünür ve hidrofilik (suyu seven) yapıdadır.
- Yağ asitlerinden oluşan kuyruk kısımlar ortada ve birbirine dönüktür. Bu kuyruk kısımlar iki molekül yağ asidinden oluşur ve suda çözünmez. Bu kısım hidrofobik (suyu sevmeyen) yapıdadır.
- Bu nedenle fosfolipit tabakası suyun hücreye giriş ve çıkışını büyük oranda engeller yapıdadır.
- Fosfolipit moleküllerinin arasında düzenli şekilde dağılmış protein molekülleri bulunur.
- Bu proteinler yağ tabakası içinde hücre zarını boydan boya kat ederek kanal proteinleri oluşturur.
- Bu kanal proteinler;
- Hücrenin dış ortamla madde alışverişini sağlar.
- Sitoplazmanın homeostatik dengesini düzenler.
- Kanal proteinlerinin dışında hücre zarının yüzeyine tutunmuş yüzey proteinleri de bulunur. Bu yüzey proteinleri çoğunlukla enzim görevi yapar.
- Zarın yapısında bulunan glikoz molekülleri serbest olarak bulunmazlar. Zarın dış kısmında protein ya da lipitlere bağlı olarak bulunurlar.
- Proteinlere bağlanarak → Glikoproteinleri, lipitlere bağlanarak → Glikolipitleri oluştururlar.
► Hücre zarındaki fosfolipit sentezi granülsüz (düz) endoplazmik retikulum tarafından gerçekleştirilir.
► Glikoprotein ve glikolipit sentezi ise golgi aygıtı tarafından gerçekleştirilir.
Glikoproteinler ve Glikolipitlerin Görevleri
- Hücrenin antijenik özellik kazanmasında,
- Hücrelerin birbirini tanımasında,
- Hücre yüzeyinin negatif yük kazanmasında,
- Uyarıları algılayan reseptör oluşumunda,
- Bağışıklık sisteminde önemli rol oynar.
- Hücre zarının seçici geçirgenliğini denetleme
|
► Glikoprotein ve glikolipitler hücrenin özgürlüğünü sağlar, kimliğini belirler. ► Bu moleküller her hücrede farklı miktar ve dağılımda bulunurlar. ► İnsan ve hayvan hücrelerinin hücre zarında ayrıca kolesterol molekülü bulunur. Kolesterol bir steroit yağ çeşidi olup hücre zarından direk geçebilecek büyüklüktedir. Hücre zarındaki görevleri; zara sağlamlık ve esneklik kazandırmak, zarın ortalama bir akışkanlıkta olmasını sağlamak, madde geçirgenliğini desteklemek. ► Fazla kolesterol içeren besinler tüketmek hücre zarlarının sertleşmesine neden olur. ► Bitkilerde kolesterol bulunur ancak hücre zarlarının yapısına katılmaz. |
Hücre Zarının Farklılaşması İle Oluşan Yapıları
Villus (mikrovillus)
Bağırsak epitelinde besinleri emme görevi olan hücrelerde, hücre zarının bir miktar sitoplâzmayla dışarı doğru oluşturduğu parmak şeklindeki uzantılara villus denir. Villusların üzerindeki daha küçük uzantılara mikrovillus denir.
Yalancı Ayak
Amip, akyuvar ve cıvık mantar hücrelerinde besin bulma ve yer değiştirme için hücre zarının oluşturduğu geçici uzantılardır.
Sil
Siller hem bir hücreli hem de çok hücreli ökaryot canlılarda bulunur. Örneğin, memelilerde solunum yollarının iç yüzeyini kaplayan hücreler sillidir. Bir hücrelilerden paramesyumun su içerisinde hareketi sillerle sağlanır.
Kamçı
Kamçılar, sillerden daha uzun olmaları ve dalga benzeri hareketleriyle farklılık gösterir. Hücrede bir ya da iki tane bulunur. Örneğin bazı bakterilerde, öglena ve memeli spermlerindeki hareket kamçı ile sağlanır
Pinositoz Cebi
Porlardan geçemeyecek kadar büyük sıvı besinlerin alınmasında hücre zarında oluşan geçici çöküntülerdir. Hayvansal hücrelerde görülür.
Mesozom
Bakterilerde mitokondri görevi gören zar kıvrımlarıdır. Burada solunum enzimleri bulunur. Yalancı ayak ve pinositik cep geçici oluşumlardır. Mesozom ökaryotik hücrelerde bulunmaz.
Hücre Duvarı (Hücre Çeperi)
- Hücre duvarı; bazı canlılarda hücre zarının dışında yer alan cansız, tam geçirgen ve esnek olmayan bir yapıdır.
- İnsan ve hayvan hücrelerinde bulunmaz.
- Bulunduğu canlıda hücreye dayanıklılık verir ve mekanik etkilere karşı korur.
- Hücre duvarının bulunduğu canlılar; bakteri, arke, algler, bitkiler ve mantarlardır.
- Hücre zarı; canlı, esnek ve seçici geçirgen özelliğe, hücre çeperi ise cansız ve tam geçirgen özelliğe sahiptir.
Canlı türlerine göre çeperin yapı maddesi
- Mantarlarda → Kitin
- Bitkilerde ve alglerde → Selüloz
- Bakterilerde → Peptidoglikan (Peptidoglikan = Protein + karbonhidrat)
- Arkelerde → Sahte (yalancı) peptidoglikan
Bitki hücreleri yaşlandıkça hücre duvarının kalınlığı da artar. Bazı bitkilerin hücre duvarlarına selülozdan başka lignin (odun özü) pektin ve süberin gibi maddelerde birikebilir.
Hücre Zarından Madde Geçişleri
► Hücre zarından bazı maddeler diğerlerine göre daha kolay geçebilirler.
► Hücre zarından maddelerin geçiş kolaylığı şöyledir:
- Küçük moleküller büyük moleküllere göre daha kolay geçer. Örneğin; glikoz, fruktoz, galaktoz, amino asit, yağ asidi, gliserol, vitamin, nükleotit gibi organik monomerler ile su, mineral, tuz ve iyonlar gibi inorganik moleküller hücre zarından daha kolay geçer.
- Nötr atomlar, iyonlara göre daha kolay geçer. Örneğin; Su, tuz nötr olduğu için klor (Cl-) ve sodyum (Na+) iyonlarına göre daha kolay geçer.
- Negatif (-) yüklü iyonlar, pozitif (+) yüklü iyonlara göre daha kolay geçer. Örneğin; Klor (Cl-) iyonu Sodyum (Na+) iyonuna göre daha kolay geçer.
- Yağda çözünen maddeler, suda çözünenlere göre daha kolay geçer. Örneğin; A, D, E, K vitaminleri > B grubu, C vitaminleri
- Yağı çözen maddeler, çözemeyenlere göre hücre zarından daha kolay geçer. Örneğin; Eter, kloroform, alkol > A vitamini
Hücre Zarından Madde Geçiş Yolları
- Hücrelerin canlılıklarını korumaları ve sürdürebilmeleri için madde alışverişi yapabilmeleri gerekir.
- Madde alışverişi sayesinde hücrede gerçekleştirilecek metabolik faaliyetler için ihtiyaç duyulan organik ve inorganik maddelerin alınması, metabolik olaylar sonucu oluşan artık maddelerin ve ürünlerin de dışarı atılması gerçekleşir. Böylece hücre içi madde dengesi korunmuş olur.
Hücre Zarından Direk Geçebilen Maddeler
♦ Riboz ve deoksiriboz şekerler
♦ Glikoz, fruktoz ve galaktoz
♦ Yağ asiti ve gliserol, steroitler
Ücretsiz önizleme burada bitti
Konu anlatımının kalan %70’i kilitli
Asıl konu anlatımının ilk %30’unu okudunuz. Konu metninin devamını okumak ve etkinlik, performans görevi ile kontrol noktası çözümlerini görmek için abone olun.
Konu anlatımının tamamını aç