Bitkilerde Tropizma ve Nasti Hareketleri
Bitkiler kökleriyle toprağa bağlı yaşadıkları için hayvanlar gibi aktif olarak yer değiştiremez. Buna rağmen ışık, yer çekimi, su, kimyasal maddeler, dokunma, sarsıntı ve sıcaklık gibi çevresel uyaranlara karşı hareket tepkileri oluşturabilir.
Bu hareketler, tepkinin yönünün uyaranın geldiği yöne bağlı olup olmamasına göre iki temel grupta incelenir:
- Tropizma (yönelim): Tepkinin yönü uyaranın yönüne bağlıdır.
- Nasti (ırganım, irkilme): Tepkinin yönü uyaranın yönüne bağlı değildir.
Bu sınıflandırma, bitkilerin çevresel koşullardan daha verimli yararlanmasını sağlayan farklı tepki mekanizmalarını anlamamıza yardımcı olur.
Tropizma (Yönelim) Hareketleri
Tropizma, bitki organlarının bir uyaranın geldiği yöne bağlı olarak gösterdiği yönelme hareketidir. Bu hareketler çevresel uyaranların etkisiyle salgılanan hormonların kontrolünde gerçekleşir.
Bitkinin hareketi uyaranın bulunduğu tarafa doğru ise pozitif (+) tropizma, uyaranın ters yönüne doğru ise negatif (-) tropizma olarak adlandırılır.
Fototropizma
Fototropizma, ışığın etkisiyle gerçekleşen yönelme hareketidir. Gövde ve yaprakların ışığa doğru yönelmesi pozitif fototropizma örneğidir. Köklerin ışıktan uzaklaşması ise negatif fototropizma olarak değerlendirilir.
Geotropizma
Geotropizma, yer çekiminin etkisiyle ortaya çıkan yönelme hareketidir. Köklerin yer çekimi yönünde toprağın derinliklerine doğru büyümesi pozitif geotropizma, gövde ve sürgünlerin yer çekiminin ters yönünde yukarı doğru büyümesi ise negatif geotropizma örneğidir.
Hidrotropizma
Hidrotropizma, suyun etkisiyle gerçekleşen yönelme hareketidir. Bitki köklerinin suyun bulunduğu yöne doğru ilerlemesi hidrotropizmaya örnektir. Köklerin suya yönelme tepkisi, yer çekimine yönelme tepkisinden daha güçlü olabilir.
Kemotropizma
Kemotropizma, kimyasal maddelerin etkisiyle gerçekleşen yönelme hareketidir. Köklerin gübre gibi yararlı bileşiklerin bulunduğu bölgeye doğru yönelmesi pozitif kemotropizma örneğidir. Kireç, aşırı tuz veya zararlı kimyasal bileşiklerden uzaklaşması ise negatif kemotropizma olarak adlandırılır.
Haptotropizma
Haptotropizma, dokunma etkisiyle meydana gelen yönelme hareketidir. Asma ve sarmaşık gibi sarılıcı veya tırmanıcı bitkilerin ipliksi uzantılarıyla bir desteğe sarılması haptotropizmaya örnektir.
Nasti (Irganım, İrkilme) Hareketleri
Nasti hareketleri, uyaranın hangi yönden geldiğine bağlı olmadan gerçekleşir. Uyaran farklı yönlerden gelse bile tepkinin yönü değişmez. Bu nedenle nasti hareketleri tropizmada olduğu gibi pozitif ve negatif olarak sınıflandırılmaz.
Nasti hareketleri hücrelerdeki ani turgor değişimleri ve hızlı hücre büyüme asimetrisi sonucunda ortaya çıkabilir. Işık, sarsıntı, dokunma ve sıcaklık nasti hareketlerine neden olabilen uyaranlardır.
Fotonasti
Fotonasti, ışık uyaranının etkisiyle oluşan nasti hareketidir. Akşamsefası bitkisinin çiçeklerinin düşük ışık şiddetinde açılıp yüksek ışık şiddetinde kapanması fotonastiye örnektir.
Fototropizmada ışığın geldiği yön önemliyken fotonastide tepkinin yönü, ışığın hangi taraftan geldiğine bağlı değildir.
Sismonasti
Sismonasti, sarsıntı veya dokunma gibi mekanik uyaranlar sonucunda ortaya çıkan nasti hareketidir. Küstüm otunun dokunma sonucunda yapraklarını kapatması ve Venüs sinekkapan bitkisinin bir böceğin dokunmasıyla yapraklarını kapatması bu harekete örnektir.
Termonasti
Termonasti, sıcaklık değişiminin etkisiyle oluşan nasti hareketidir. Lale çiçeğinin taç yapraklarının yaklaşık 5-10 °C sıcaklıkta kapalıyken 15-20 °C sıcaklıkta açılması termonastiye örnektir. Sıcaklık yeniden düştüğünde taç yapraklar tekrar kapanabilir.
Tropizma ve Nasti Arasındaki Farklar
| Özellik |
Tropizma |
Nasti |
| Tepkinin uyaranın yönüyle ilişkisi |
Uyaranın yönüne bağlıdır. |
Uyaranın yönüne bağlı değildir. |
| Pozitif / negatif olarak adlandırma |
Vardır. |
Yoktur. |
| Kitapta verilen temel örnekler |
Fototropizma, geotropizma, hidrotropizma, kemotropizma, haptotropizma |
Fotonasti, sismonasti, termonasti |
Konuyu Toparlayalım
- Bitkiler aktif olarak yer değiştirmese de çevresel uyaranlara karşı hareket tepkileri oluşturur.
- Uyaranın yönü tepkinin yönünü belirliyorsa tropizma görülür.
- Uyaranın yönü tepkinin yönünü belirlemiyorsa nasti görülür.
- Tropizma hareketleri uyarana doğru olduğunda pozitif, uyarandan uzaklaştığında negatif olarak adlandırılır.
- Temel tropizma çeşitleri fototropizma, geotropizma, hidrotropizma, kemotropizma ve haptotropizmadır.
- Bu konuda ele alınan nasti çeşitleri fotonasti, sismonasti ve termonastidir.
Kendini Değerlendir
- Tropizma ve nasti hareketlerini birbirinden ayıran temel ölçüt nedir?
- Pozitif ve negatif tropizma kavramlarını açıklayınız.
- Bitki gövdesinin ışığa, kökün ise ışıktan uzağa yönelmesini sınıflandırınız.
- Kök ve gövdenin yer çekimine verdikleri tepkileri karşılaştırınız.
- Hidrotropizma ile kemotropizmaya birer örnek veriniz.
- Haptotropizma ile sismonasti arasındaki temel farkı açıklayınız.
- Fototropizma ile fotonasti neden aynı hareket çeşidi değildir?
- Küstüm otu ve Venüs sinekkapan bitkisinin dokunmaya verdiği tepki hangi nasti çeşidine örnektir?
- Lale çiçeğinin sıcaklığa bağlı açılıp kapanması hangi hareketle açıklanır?
