Bakteriler

1. Bakteriler Alemi

► Bakteriler, ilk kez Antony Van Leeuwenhoek tarafından basit ışık mikrosbu ile su damlacığı içinde gözlenmiştir.

► Yeryüzünde en fazla sayıda bulunan canlı grubudur.

Bakterilerin Genel Özellikleri

► Özelliklerin bir kısmı tüm bakterilerde bulunurken, bir kısmı bazı bakterilerde bulunabilmektedir.

Tüm Bakterilerde Bulunan Ortak Özellikler

► Tamamı tek hücreli ve prokaryot hücre yapısına sahiptir.

► Mikroskobik organizmalardır.

► Sahip oldukları tek organel Ribozomdur.

► Hücre zarı, sitoplazma, DNA ve RNA bulundururlar.

► DNA'ları sitoplazmada olup halkasal şekillidir. Protein kılıf ile çevrili değildir. (Çıplaktır.) DNA nükleoid denilen bölgede bulunur.

► Kromozomları haploid (n) kromozomludur.

► Glikozun fazlasını glikojen olarak depo ederler.

► Çekirdek ve zarla çevrili organelleri yoktur.

Bazı Bakterilerde Bulunan Özellikler

► Hücre duvarı bulundurma: Bakterilerde genellikle hücre zarının dış kısmında protein ve polisakkaritten oluşan hücre duvarı (çeperi) bulunur. Bu yapıya Peptidoglikan denir.

► Kapsül Bulundurma: Bazı bakterilerde hücre duvarının dışında polisakkaritten oluşmuş koruyucu bir kapsül bulunur. Bu kapsül, bakteriyi fagositozdan korur ve patojenlikte rol oynar. Yani kapsüllü bakteriler çoğunlukla hastalık yapıcıdır. (patojendir) Örneğin; insanda zatürre hastalığını yapan bakteriler kapsüllüdür.

► Klorofil Bulundurma:

♦ Bazı fotosentetik bakteriler güneş ışığını kullanarak fotosentez yaparlar.

♦ Bu bakterilere Fotoototrof Bakteriler denir. Fotoototrof bakterilerde klorofil molekülü bulunur.

♦ Bakterilerin kloroplastları olmadığı için klorofilleri sitoplazmada yer alır.

♦ Örneğin; siyano bakteriler (mavi yeşil algler, H₂S bakterileri vb. fotosentetik bakterilerdir.)

► Kamçı ve Pilus Bulundurma:

♦ Kamçı: Bazı bakterilerde aktif yer değiştirmeyi sağlayan kamçılar bulunur. Kamçısı olmayan bakteriler toz parçacıkları ya da su damlacıkları ile pasif olarak taşınabilirler. Kamçı ökaryotlarda da bulunur. Aralarındaki fark; ökaryotların kamçıları tübülin proteininden, prokaryotların kamçıları ise flagellin proteininden oluşmuştur.

♦ Pilus: Bazı bakterilerin yüzeylere ve birbirlerine tutunmak için pilus denilen kısa uzantıları vardır. Piluslar, aynı zamanda iki bakteri arasında DNA aktarımında (konjugasyon) görev alır.

► Plazmit Bulundurma: 

♦ Bazı bakterilerde, ana DNA’nın dışında plazmit adı verilen küçük, halkasal yapıya sahip, kendini eşleyebilen DNA parçacıkları da bulunur.

♦  Plazmitler, bakterilerin yaşaması ve çoğalmasında zorunlu olmasa da bazı özellikler ile ilgili genetik bilginin taşınmasında, antibiyotik direnci gibi avantajlar sağlar.

♦ Plazmitlerin çoğu çift zincirli DNA taşır.

♦ Plazmitler, kromozomlardan farklı olarak sadece zorunlu olmayan fakat sıklıkla çok faydalı olan genleri taşır.

♦ Bu genleri konjugasyon (gen transferi) ile diğer hücrelere aktarabilir. Konjugasyonda; birey sayısında artış olmadığı için bu olay bir çoğalma şekli değildir. Bu yöntemle genetik (kalıtsal) çeşitlilik sağlanmış olur.

► Mezozom Bulundurma: Oksijenli solunum yapan bazı bakterilerde, ökaryot hücrelerdeki mitokondrinin görevini yapan Mezozom adı verilen yapılar bulunur. Bu yapılar hücre zarının farklılaşmasıyla oluşan zar kıvrımlarıdır. Mezozomlarda O₂'li solunumda görev alan Elektron Taşıma Sistemi (ETS) yer alır.

NOT: Mezozomlar, ökaryot hücrelerdeki mitokondri ile benzer görevi yapar ancak kesinlikle bir organel değildir.

► Endospor Oluşturma:

♦ Endospor oluşturma; sadece bazı bakteri türlerine özgü bir yapıdır.

♦ Bazı bakteriler, olumsuz çevre koşullarında hayatta kalabilmek için endospor adı verilen dayanıklı yapılar oluştururlar.

♦ Endosporlar; ekstrem sıcaklıklar, kuraklık, radyasyon ve kimyasal maddeler gibi zorlu çevre koşullarında bakterilerin hayatta kalmasını sağlayan özel yapılardır.

♦ Bu yapılar, bakteri hücresinin iç kısımlarının kalın bir koruyucu tabaka ile çevrilmesiyle oluşur.

♦ Endospor bir üreme şekli değil korunma şeklidir.

♦ Endospor oluşumu sırasında hücre DNA'sını eşler ve bir kopyasını dayanıklı bir duvar ile çevirerek korumaya alır.

► Endospor bakterilerin uzun süre hayatta kalmalarını ve DNA'larını korumalarını sağlayarak, uygun koşullar geri döndüğünde tekrar aktif hale gelmelerini sağlar.

► Endospor oluşumu sırasında;

♦ Bakteri su kaybeder. (Sitoplazmadaki su miktarı azalır.)

♦ Metabolizma minimum seviyeye iner.

♦ Hücre içi enzimler inaktif hale gelir. (su miktarının azalmasından dolayı)

♦ DNA;  ısı, radyasyon, kimyasal maddeler vb. zararlı etkilerden korunur.

♦ DNA'nın niteliği (yapısı) ve niceliği (miktarı) değişmez.

♦ DNA endospor kılıfı içinde uzun süre korunarak kalır.

♦ Endospor oluşumu sırasında üreme gerçekleşmez.

♦ Endospor yapı bakterinin uzun süre (iki yıl ve daha fazla) korunmasını sağlayabilir.

► Bakterinin metabolik hızı; canlılık özelliklerini sürdürebilecek kadar düşer.

Bakterilerin Sınıflandırılması

Şekillerine Göre Bakteriler

► Bakteriler mikroskopta