1. Tema: Ölçme ve Değerlendirme Soruları

Açık uçlu cevaplar gerekçeli örneklerdir; aynı bilimsel anlamı taşıyan farklı ifadeler kullanılabilir. Aşağıda soruların kısa ifadeleri verilmiştir. Tam soru metinleri, seçenekler, özgün afiş, tablo ve şemalar sayfanın sonundaki kitap sayfalarından incelenebilir. Bu içerik MEB’in resmî cevap anahtarı değil, Biyoloji Hikayesi için hazırlanmış açıklamalı çözümdür.

Çevre kirliliği ile sağlık arasındaki ilişkiyi açıklayınız.

Çözüm ve gerekçe

Kirli hava, su, gürültü, uygunsuz atık yönetimi ve radyasyon farklı yollardan sağlığı etkiler. İnce parçacıklar solunum hastalıklarını ağırlaştırabilir; kirli su enfeksiyonlara veya kimyasal etkilenmeye yol açabilir. Gürültü uyku ve dikkati bozabilir. Atık birikimi hastalık taşıyan canlıların üremesine elverişli ortam oluşturabilir; radona uzun süre maruz kalmak akciğer kanseri riskini artırır. Bu nedenle çevreyi korumak toplum sağlığını koruyan bir önlemdir.

Hava ve su kirliliğinin sağlık üzerindeki ortak etkilerini gerekçeleriyle yazınız.

Çözüm ve gerekçe

Her ikisi de zararlı maddelere veya hastalık etkenlerine maruziyeti artırabilir, hastalık yükünü ve sağlık hizmeti gereksinimini yükseltebilir; yaşam kalitesini düşürebilir. Çocuklar, yaşlılar ve kronik hastalığı olanlar daha fazla etkilenebilir. Etkilenen sistemler aynı olmak zorunda değildir: örnekte hava kirliliği astım ataklarıyla, su kirliliği ise ishalle ilişkilidir. Ortak çözüm, kirleticiyi kaynağında azaltmak ve maruziyeti önlemektir.

Kömür kullanımına bağlı astım ataklarını azaltırken sürdürülebilirliğe de katkı sağlayacak önlemi açıklayınız.

Çözüm ve gerekçe

Kömür yerine uygun koşullarda yenilenebilir kaynaklarla desteklenen temiz ısınmaya geçmek ve binaların ısı yalıtımını iyileştirmek tercih edilebilir. Daha az yakıt tüketilmesi ve daha az kirletici salınması solunum yolu maruziyetini azaltırken enerji verimliliğini artırır. Havalandırma ve baca bakımı destekleyici önlemlerdir; asıl amaç kirliliği kaynağında azaltmaktır.

Hava kirliliğinin toplum sağlığı üzerindeki etkilerini incelemeye en uygun araştırma sorusu hangisidir?

1. Kış döneminde hava kirliliği düzeyiyle vatandaşların toplu taşıma araçlarını kullanma eğilimleri arasındaki ilişki nasıldır?
2. Kış döneminde hava kirliliği algısına ait anket puanlarıyla öksürük şikâyetlerinin sıklığı arasındaki ilişki nasıldır?
3. Kış döneminde günlük PM10 ortalamasıyla maske kullanma oranları arasındaki ilişki nasıldır?
4. Kış döneminde hava kalitesi indeksiyle belediyenin sağlık harcamalarının toplamı arasındaki ilişki nasıldır?
5. Kış döneminde günlük PM2.5 ortalamasıyla solunum şikâyeti sebebiyle acile başvuranların sayısı arasındaki ilişki nasıldır?

Çözüm ve gerekçe

Doğru cevap: E. Günlük PM2.5 ölçümü çevresel maruziyeti, solunum yakınmasıyla acile başvuru sayısı ise sağlık sonucunu doğrudan ölçmeye yöneliktir. Hava durumu, mevsim ve nüfus gibi etkenler de araştırmada dikkate alınmalıdır. Diğer seçeneklerde algı, davranış veya toplam harcama gibi daha dolaylı göstergeler bulunmaktadır.

Sıcak hava dalgalarıyla ilgili araştırmalar için yapılandırılmış griddeki uygun kaynakları seçiniz.

Çözüm ve gerekçe