Homeostazinin Sağlanmasında Sinir Sisteminin Etkileri — OYSS Soruları
Bu sayfada yalnızca OYSS etiketiyle ayrılmış açık uçlu sorular yer alıyor. Toplam 24 sorudan şu anda 4 tanesini inceleyebilirsin. Her soruyu önce kendin yanıtla, ardından cevap ve açıklamasını incele.
Bu öğretim şemasında hipotalamus ön hipofizi, ön hipofizden verilen ACTH ise böbrek üstü bezinin kabuk bölgesini uyarır. Kabuk bölgesi kortizol salgılar. Kortizol, üst merkezlerin uyarısını azaltan geri bildirim etkileri de oluşturabilir.
I-III boşluklarını, hormon oklarını ve uçları yatay çizgiyle biten azaltıcı geri dönüşleri inceleyiniz.
a) I, II ve III numaralı merkez ya da bölgelerin adlarını yazınız.
b) II'den III'e giden ACTH hangi yolla taşınır? Bu ok bir duyu nöronunu mu gösterir?
c) Kortizolün üst merkezlerin uyarısını azaltması hangi geri bildirim türüyle uyumludur? Neden?
ç) Hipotalamusun hem sinir sistemi yapısı olması hem de hormonlarla başka bezleri etkilemesi, iki sistemin ilişkisi hakkında ne gösterir?
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Sinir sisteminin bir bölümü olan hipotalamus, endokrin sistemin çalışmasını hormonlar aracılığıyla etkileyebilir. Hormonun üst merkezlere geri etkisi, yalnız hedef dokuların değil düzenleme zincirinin de izlendiğini gösterir.
✍️ Cevap
a) I hipotalamus, II ön hipofiz, III böbrek üstü bezinin kabuk bölgesidir. Şemadaki kortizol III'ten kana verilir.
b) ACTH bir hormondur ve kan yoluyla taşınır. Bu ok, reseptörden merkeze bilgi taşıyan bir duyu nöronunu göstermez. Hormonla haberleşme, sinir lifi boyunca impuls taşınmasından farklıdır.
c) Negatif geri bildirimle uyumludur. Zincirin sonunda oluşan hormon, kendi salınımını artıran üst basamakların uyarısını azaltmaktadır. Böylece yanıtın gereğinden fazla güçlenmesi sınırlandırılabilir.
ç) Sinir ve endokrin sistemlerinin birbirinden kopuk çalışmadığını gösterir. Hipotalamus bilgileri değerlendirirken hormonlar aracılığıyla hipofizi etkileyebilir; hipofiz de başka bezlerin çalışmasını düzenleyebilir. İç denge bu iş birliğiyle desteklenir.
Stres yanıtında sinirsel ve hormonal yollar birlikte görev yapabilir. A'da sempatik sinirlerle uyarılan böbrek üstü bezi öz bölgesinden adrenalin salınımı; B'de hipotalamus ve ön hipofiz aracılığıyla kabuk bölgesinden kortizol salınımının düzenlenmesi gösterilmiştir.
İki yolun bütün ayrıntıları verilmemiştir. Sinirsel komut ile hormonun kan yoluyla taşınmasını ayırınız.
a) A ve B yollarında böbrek üstü bezinin hangi bölgesi hangi hormonu kana verir?
b) A'da sinirsel iletim nerede hormonal iletime dönüşür? Yolun iki kısmını yazınız.
c) 'Ön hipofiz adrenalin salgılatmak için her zaman zorunlu ara basamaktır.' yargısını A ve B yollarıyla değerlendiriniz.
ç) Adrenalinin hızlı hazırlık yanıtına katkı vermesi, 'Bütün hormonlar yavaş etkilidir.' yargısı için ne gösterir?
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Böbrek üstü bezinin öz ve kabuk bölgeleri aynı hormonları üretmez. Adrenalin yanıtı sempatik uyarıyla; kortizol yanıtı hipotalamus-ön hipofiz-kabuk ilişkisiyle düzenlenir. Bu örnekler sinir ve endokrin sistemlerinin farklı yollarla iş birliğini gösterir.
✍️ Cevap
a) A'da öz bölgesi adrenalin, B'de kabuk bölgesi kortizol verir. Böbrek üstü bezi böbreğin üzerinde bulunur; böbrekle aynı organ değildir.
b) Sempatik sinirsel uyarı böbrek üstü bezinin öz bölgesine ulaşır. Bu bölgeden salınan adrenalin kana geçip hedef dokulara taşınır. Bezden önceki komut sinirseldir; hormonun hedefe taşınması kan yoluyla olur.
c) Yargı uygun değildir. A'daki adrenalin yolu sempatik sinirlerle öz bölgesinin uyarılması üzerinden gösterilmiştir. Ön hipofiz, B'deki kabuk bölgesi-kortizol yolunun bir basamağıdır. İki farklı yol birbiriyle karıştırılmamalıdır.
ç) Yargının aşırı bir genelleme olduğunu gösterir. Bazı hormonal etkiler kısa sürede ortaya çıkabilir; bazıları daha uzun sürede gelişir. Hız, ilgili hormonun ve yanıtın özelliklerine bağlıdır. Sinirsel ve hormonal yollar birlikte değerlendirilmelidir.
Sinirsel düzenlemeyi açıklamak için hazırlanan iki kurgu modelde, başlangıçta değer hedefin 10 birim üzerindedir. A her ölçümde sonucu yeniden hedefle karşılaştırıp komutu ayarlar. B'de sonuç bilgisi merkeze geri dönmez; başlangıçtaki azaltıcı komut kesilmeden sürer.
Grafik bir vücut ölçümü değildir. Sıfır hedefi, eksi değerler hedefin altını gösterir.
a) Son ölçümde A ve B hedefin hangi tarafındadır? Hedefe uzaklıkları kaç birimdir?
b) B modelinde azaltıcı komutun aynı biçimde sürmesi neden uygun değildir?
c) B'de eksik olan geri dönüş yolunu, reseptör-merkez ilişkisini kullanarak açıklayınız.
ç) B'nin hedefin altına inmesi, mekanizmanın mutlaka pozitif geri bildirim olduğunu kanıtlar mı? Soruda verilen koşullarla açıklayınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Geri bildirim, yalnız ilk komutun gönderilmesi değildir. Sonucun yeniden izlenmesi, yanıtın azaltılmasını, durdurulmasını veya gerektiğinde yönünün değiştirilmesini sağlar. Geri dönüşü kesilmiş bir yol, sırf hedefi geçti diye pozitif geri bildirim sayılmaz.
✍️ Cevap
a) A son ölçümde +1 ile hedefin 1 birim üzerindedir. B -5 ile hedefin 5 birim altındadır. Hedefe daha yakın olan A'dır.
b) Değer hedefi geçtikten sonra da komut azaltmaya devam eder. Sonuç yeniden değerlendirilmediğinden yanıt yeni duruma uyarlanamaz ve bu kez hedefin altında bir sapma oluşur.
c) Yanıt sonrasında değişkenin yeni durumuna ait bilgi reseptörlerden merkeze ulaşmalıdır. Merkez bu sonucu hedefle yeniden karşılaştırıp komutu ayarlamalıdır. B'de bu sonuç bilgisinin geri dönmesi eksiktir.
ç) Kanıtlamaz. B'de sonuç bilgisinin geri dönmediği açıkça belirtilmiştir; yani burada açıkta kalmış bir kontrol yolu incelenmektedir. Pozitif geri bildirimde sonuç ilk etkiyi bir döngü içinde güçlendirir. Bir çizginin hedefi aşması tek başına geri bildirim türünü göstermez.
Dört ayrı homeostatik durumda, bir değişkenin uygun durumdan saptığı düşünülmüştür. Kartlarda bu sapmaya karşı oluşan yanıtlar verilmiş; ilk değişkenin yanıt sonrasındaki yönü boş bırakılmıştır. Diğer etkenler sabittir.
Her kartı kendi başlangıç değişimine göre değerlendiriniz.
a) A-D kartlarında sonuç boşluklarına ilgili değişkenin artması mı azalması mı beklenir? Yazınız.
b) A'daki yanıt neden negatif geri bildirimle uyumludur? İlk sapma ve sonuç arasında ilişki kurunuz.
c) B ile D'deki yanıtların farklı organlarla gerçekleşmesine rağmen ortak düzenleme özelliğini açıklayınız.
ç) C'deki ADH yanıtı ilk düşük hacim durumunu azaltmaya katkı verdiğinde uyarı sonsuza kadar aynı güçte sürmeli midir? Açıklayınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Negatif geri bildirimde yanıt ilk sapmayı azaltır. Bu bazen bir değeri yükseltmek, bazen azaltmak anlamına gelir. Geri bildirimin türü, yalnız son değerin yükselip düşmesine bakılarak belirlenmez.
✍️ Cevap
a) A'da vücut sıcaklığının artması, B'de kandaki CO2'nin azalması, C'de kaybedilen suyun azalmasıyla kan hacminin korunması veya artış yönünde desteklenmesi, D'de göze giren ışık miktarının azalması beklenir.
b) A'da ilk sapma vücut sıcaklığının düşmesidir. Titreme ısı üretimini artırıp sıcaklığı yükseltme yönünde etki eder. Böylece başlangıçtaki düşüş azaltılır; sıcaklığın artması bu yanıtı pozitif yapmaz.
c) B'de artmış CO2'nin atılması artırılır; D'de fazla ışığa karşı göz bebeği açıklığı küçültülür. İkisinde de yanıt, ilk artışın etkisini azaltır. Hedeflerin farklı olması ortak negatif geri bildirim özelliğini değiştirmez.
ç) Sürmemelidir. Hacim ve su dengesi uygun duruma yaklaştıkça düzeltici yanıtı başlatan uyarı zayıflar; ADH salınımı da koşullara göre ayarlanır. Gereksinim değiştiğinde yanıtın gücünün değişmesi geri bildirimin önemli bir parçasıdır.
Önizleme kapsamındaki soruları incelediniz.
Bu sayfada ilk 4 soru öğrencilerimizin incelemesi için açık olarak gösteriliyor. Bu OYSS çalışmasındaki kalan 20 soruyu ve soru kütüphanesindeki diğer içerikleri görmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
Abonelik Paketlerini İncele