Homeostazinin Canlılar İçin Önemi — OYSS Soruları
Bu sayfada yalnızca OYSS etiketiyle ayrılmış açık uçlu sorular yer alıyor. Toplam 10 sorudan şu anda 4 tanesini inceleyebilirsin. Her soruyu önce kendin yanıtla, ardından cevap ve açıklamasını incele.
Benzer üç bitkinin kısa süreli su alışverişi kurgusal verilerle karşılaştırılmıştır. Başlangıçta yaprak alanları, stoma açıklıkları ve hava koşulları aynıdır. A ve B'nin toprağı nemli, C'ninki kurudur. Modelde yalnız kökten su alımı ve yapraktan su kaybı dikkate alınmıştır.
Şemayı ve tabloyu kullanarak aynı sonucun farklı nedenlerini bulunuz.
a) Su alımından su kaybını çıkararak A, B ve C'nin saatlik net değişimini bulunuz. Hangi bitkiler modelde su kaybetmektedir?
b) A ve B'de kökten alınan su aynıyken B'nin daha fazla su kaybetmesini hangi yapısal fark açıklayabilir?
c) A ve C'de su kaybı aynıyken C'de neden su açığı oluşmuştur? Köklerin su ve mineral alımı açısından önemini belirtiniz.
ç) B ve C'de net su kaybının eşit olması, sorunun kaynağının da aynı olduğunu gösterir mi? Verilerden iki farklı neden çıkarınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Bitkilerde su dengesi; köklerin su alımı, stomaların düzenlenmesi ve kütikulanın su kaybını sınırlamasıyla birlikte korunur. Benzer su açığı farklı nedenlerden kaynaklanabilir.
✍️ Cevap
a) A için 6 - 6 = 0 mL/saat, B için 6 - 10 = -4 mL/saat, C için 2 - 6 = -4 mL/saat bulunur. A'da bu iki akış dengededir. B ve C, gösterilen kısa aralıkta saatte 4 mL net su kaybetmektedir. Eksi işareti bitkinin su miktarının azaldığını belirtir.
b) B'de kütikula zarar görmüştür. Sağlam mumsu kütikula, yaprak yüzeyinden su kaybını sınırlar. Bu bariyerin zarar görmesi, stoma açıklıkları ve diğer koşullar aynı olsa da yüzeyden su kaybını artırabilir. Bu nedenle B'nin daha fazla su kaybetmesi yalnız kökün çalışmasıyla açıklanamaz.
c) C'de kuru toprak nedeniyle kökten su alımı 2 mL/saatte kalmış; 6 mL/saatlik kaybı karşılayamamıştır. Kökler, bitkiye su ve gerekli minerallerin alınmasını sağlar. Ancak toprakta kullanılabilir su azaldığında alım sınırlanabilir. Su dengesini değerlendirirken yalnız kayba değil, alınan suya da bakılmalıdır.
ç) Hayır. B'de kökten su alımı A ile aynıdır; sorun kütikula hasarıyla ilişkili artmış su kaybıdır. C'de kütikula sağlam ve su kaybı A ile aynıyken, kuru toprakla ilişkili düşük su alımı vardır. Aynı net su açığı, kaybın artmasından veya alımın azalmasından kaynaklanabilir; yalnız sonuca bakarak nedenin aynı olduğu söylenemez.
Aynı yaprak yüzeyindeki bir stomanın A ve B durumları modellenmiştir. 1 numarası açıklığı çevreleyen hücrelerden birini, 2 numarası ortadaki boşluğu gösterir. Çizimler üstten görünümdür; su damlalarını değil, gaz ve su buharı geçişini ilgilendirir.
Yapıları adlandırıp açılma-kapanmanın yararını ve sınırlarını açıklayınız.
a) 1 ve 2 numaralı yapıları adlandırınız. A ve B'nin hangisinde stoma açıklığı daha geniştir?
b) Hava koşulları ve diğer özellikler aynıyken hangi durumda stomadan su buharı kaybı daha fazladır? Su azlığında B durumuna geçmenin yararını açıklayınız.
c) 'Bitki stomalarını sürekli kapalı tutarsa hiçbir sorun yaşamaz.' görüşü doğru mudur? Fotosentezle ilişkilendiriniz.
ç) B durumunda bitkinin bütün su kaybı tamamen durmuş sayılır mı? Kütikulanın görevini de belirterek cevaplayınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Stoma açıklığının değişmesi su buharı kaybını ve gaz alışverişini düzenler. Su kaybını azaltmak ile fotosentez için karbondioksit alabilmek arasında bir denge gerekir.
✍️ Cevap
a) 1 stomanın bekçi hücrelerinden biridir; kilit hücresi olarak da adlandırılır. 2 stoma açıklığıdır. A'da açıklık geniştir; B'de bekçi hücrelerinin arasındaki açıklık kapanmış veya çok daralmıştır. Bekçi hücreleri bu açıklığın değişmesinde görev alır.
b) Diğer koşullar aynıyken açık stomanın bulunduğu A durumunda stomadan su buharı kaybı daha fazladır. Su azlığında açıklığın B'deki gibi daralması veya kapanması, stomalardan kaybedilen suyu azaltmaya yardımcı olur. Böylece bitkinin elindeki suyun korunmasına katkı sağlanır.
c) Bu görüş doğru değildir. Stomalar gaz alışverişi için de gereklidir. Açıklığın kapanması, fotosentezde kullanılacak karbondioksidin yaprağa girişini sınırlayabilir. Bu yüzden su kaybını azaltmak yararlı olsa da sürekli kapalı kalmanın bir bedeli vardır; bitkinin su korunması ile gaz alışverişini dengelemesi gerekir.
ç) Hayır. Stomanın kapanması, bitkinin bütün yüzeylerinden su kaybının kesin olarak sıfırlandığını göstermez. Yaprak yüzeyinden kütikula yoluyla da bir miktar su kaybı olabilir. Mumsu kütikula bu kaybı azaltan bir bariyerdir. Stomalar ayarlanabilir bir geçişi, kütikula ise yüzeyden kaybı sınırlayan yapısal bir korumayı sağlar.
K, tatlı suda; L, denizde yaşayan birer kemikli balık türüdür. Şemada osmozla suyun net geçiş yönü ve solungaçlardan yapılan Na+/Cl- düzenlemesi verilmiştir. Bu, bütün balık türlerini kapsayan bir model değildir; böbrek ve su içme yolları gösterilmemiştir.
I ve II numaralı iyon oklarını çevre koşullarıyla birlikte yorumlayınız.
a) I ve II okları, iyonların hangi yönde düzenlendiğini gösterir? Bu iki zıt yönün her balık için neden yararlı olduğunu açıklayınız.
b) Mavi su oklarının K ve L'de neden zıt olduğunu açıklayınız. Suyun bu net geçişi aktif taşıma olarak adlandırılabilir mi?
c) Suyun osmozla geçmesi, solungaçlardaki bütün iyon düzenlemelerinin de enerji harcanmadan gerçekleştiğini gösterir mi?
ç) Bu iki örnekten, K türünün denize geçtiğinde II okundaki düzenlemeyi mutlaka yapabileceği sonucu çıkarılabilir mi? Homeostazi açısından gerekçelendiriniz.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Tatlı suda ve denizde yaşayan kemikli balıklarda su ve iyon dengesini korumak için farklı düzenlemeler gerekir. Solungaçlar, iyonların alınmasına veya fazla tuzun uzaklaştırılmasına katkı sağlar.
✍️ Cevap
a) I, tatlı su balığında iyonların çevreden vücuda alınmasını; II, deniz balığında fazla tuzun vücuttan çevreye uzaklaştırılmasını gösterir. Tatlı suda iyonların korunması ve kayıpların karşılanması gerekir. Denizde ise fazla tuzun uzaklaştırılması iç ortamdaki iyon miktarının uygun sınırlar içinde tutulmasına katkı sağlar.
b) K'de dış ortam vücut sıvısından daha seyreltik olduğu için su net olarak vücuda girme eğilimindedir. L'de dış ortam daha yoğun olduğu için su vücuttan dışarı geçme eğilimindedir. Bu su geçişi osmozdur; suyun bu net hareketi doğrudan ATP harcanan aktif taşıma olarak adlandırılmaz.
c) Hayır. Su geçişi ile iyon düzenlemesi aynı mekanizma değildir. Solungaçların iyon taşıma düzeneklerinde enerjiye bağlı süreçler bulunur. Tatlı suda iyonların alınması ve denizde fazla tuzun uzaklaştırılması bu düzeneklerle desteklenir. Bu, her iyonun aynı yoldan veya tek tek doğrudan ATP kullanarak taşındığı anlamına gelmez.
ç) Hayır. Şema farklı ortamlara uyumlu iki farklı türü karşılaştırır; aynı bireyin her iki ortama da uyum sağlayabileceğini göstermez. Türlerin tuzluluk değişimine dayanma ve düzenlemelerini değiştirme kapasiteleri farklıdır. İç denge mekanizmalarının bulunması, her çevre değişiminin mutlaka tolere edilebileceği anlamına gelmez.
Bir kemikli balığın solungacı A'da genel yapısıyla, B'de tek bir ipliğin büyütülmüş hâliyle, C'de ise ince bir levhanın içindeki damar ağıyla modellenmiştir. Çizimler aynı ölçekte değildir. 1-4 numaraları farklı yapıları gösterir.
Yapıların görevlerini gaz değişimi ve iç dengeyle ilişkilendiriniz.
a) 1, 2, 3 ve 4 numaralı yapıları adlandırınız. Solungaç ipliği ile lamel arasındaki yapısal ilişkiyi yazınız.
b) Çok sayıda ince lamel ve bu lamellerde damar ağı bulunması gaz değişimini nasıl kolaylaştırır? Oksijen ve karbondioksidin geçiş yönlerini yazınız.
c) Lamellerin bir kısmı zarar görürse sudaki oksijen değişmediği hâlde balığın oksijen alması neden zorlaşabilir?
ç) 'Solungaçlar yalnız oksijen almak için gereklidir.' ifadesini, gaz değişimi dışındaki en az iki görevi belirterek düzeltiniz.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Solungaçların geniş yüzeyi ve kanla ilişkili ince yapıları gaz değişimini kolaylaştırır. Solungaçlar ayrıca iyon dengesi, asit-baz dengesi ve bazı azotlu atıkların uzaklaştırılmasında görev alır.
✍️ Cevap
a) 1 solungaç yayı, 2 solungaç ipliği, 3 lamel, 4 lameldeki kılcal damar ağıdır. Solungaç yayı iplikleri taşır. Bir solungaç ipliği üzerinde çok sayıda ince lamel bulunur. Lamellerin içinde kanın geçtiği kılcal damarlar yer alır.
b) Çok sayıda lamel, suyla temas eden gaz değişim yüzeyini genişletir. İnce yüzey ve ona yakın kılcal damarlar, gazların kısa bir mesafede geçiş yapmasını sağlar. Solungaçtan geçen suda çözünmüş oksijen su ortamından kana, kandaki karbondioksit ise kandan suya geçer. Kan, alınan oksijenin vücuda taşınmasını sağlar.
c) Sudaki oksijenin aynı kalması, gaz değişiminin mutlaka aynı hızda süreceği anlamına gelmez. Lamellerin zarar görmesi kullanılabilir yüzeyi azaltabilir ve su ile kan arasındaki geçişi bozabilir. Bu nedenle çevrede oksijen bulunsa da balığın bu oksijeni kana alma kapasitesi düşebilir.
ç) Solungaçlar yalnız oksijen almaz. İyon alışverişiyle tuz dengesine, asit-baz düzenlenmesiyle uygun iç ortamın korunmasına katkı sağlar. Birçok balıkta protein metabolizması sonucu oluşan amonyağın suya uzaklaştırılmasında da görev yapar. Bu görevlerden en az ikisinin belirtilmesi, solungacın homeostazideki çok yönlü rolünü açıklar.
Önizleme kapsamındaki soruları incelediniz.
Bu sayfada ilk 4 soru öğrencilerimizin incelemesi için açık olarak gösteriliyor. Bu OYSS çalışmasındaki kalan 6 soruyu ve soru kütüphanesindeki diğer içerikleri görmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
Abonelik Paketlerini İncele