Homeostatik Süreçler — OYSS Soruları
Bu sayfada yalnızca OYSS etiketiyle ayrılmış açık uçlu sorular yer alıyor. Toplam 12 sorudan şu anda 4 tanesini inceleyebilirsin. Her soruyu önce kendin yanıtla, ardından cevap ve açıklamasını incele.
A'dan başlayınız. Bir önermeyi doğru bulursanız D, yanlış bulursanız Y okunu izleyiniz. İlk ulaştığınız çıkışta durunuz. Ayrıca izlediğiniz yolda bulunmasa da sorularda belirtilen önermeleri değerlendiriniz. Ağaç bu soru seti için yeniden hazırlanmıştır.
Yalnız çıkışı değil, seçimlerin bilimsel nedenlerini de yazınız.
a) A'dan başlayınca izlenecek harfleri, D/Y seçimlerini ve ulaşılan çıkışı yazınız. Yoldaki her önermeyi kısaca gerekçelendiriniz.
b) C önermesini değerlendiriniz. Yanlışsa karaciğer dışında iki organı örnek göstererek düzeltiniz.
c) G önermesinin neden yanlış olduğunu hayvan olmayan bir canlıya ait örnekle açıklayınız.
ç) E önermesini bazal metabolizma kavramıyla düzeltiniz. Dinlenirken süren iki enerji gerektiren işlev yazınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Doğru bir sonuca ulaşmak için her önermeyi gerekçesiyle değerlendirmek gerekir. Homeostazi organ iş birliğini, su ve enerji dengesini kapsar; yalnız hayvanlara veya tek organa indirgenemez.
✍️ Cevap
a) A-D seçimiyle B'ye, B-D seçimiyle D önermesine, orada da D seçimiyle 1. çıkışa ulaşılır: A > B > D, seçimler D-D-D'dir. Organlar birlikte çalışır; terin buharlaşması soğumaya katkı sağlar; çözünen miktarı sabitken su azalmasına verilen olağan yanıtta ADH etkisi artar. Bu nedenle üç önerme de doğrudur.
b) C yanlıştır. Atıkların uzaklaştırılması yalnız karaciğerin görevi değildir. Böbrekler üre gibi maddelerin idrarla, akciğerler karbondioksidin soluk vermeyle uzaklaştırılmasına katkı sağlar. Bağırsaklar da bazı maddeleri dışkıyla uzaklaştırır. Bu organlardan ikisinin doğru görevleriyle belirtilmesi yeterlidir.
c) G'de homeostazinin yalnız hayvanlarda bulunduğu söylenmektedir; bu yanlıştır. Örneğin bitkilerde stomalar su kaybını düzenler. Tatlı suda yaşayan paramesyumda kontraktil koful fazla suyu uzaklaştırır. Bu örneklerden biri, farklı canlı gruplarında da iç denge mekanizmalarının bulunduğunu göstermek için yeterlidir.
ç) E'deki 'Dinlenirken enerji tüketimi sıfırdır.' ifadesi yanlıştır. Dinlenmede de temel yaşam işlevleri için enerji harcanır; bu durum bazal metabolizmayla ilişkilidir. Kalbin çalışması, solunum kaslarının etkinliği, hücre zarındaki iyon dengesinin korunması veya hücresel sentezlerden herhangi ikisi örnek verilebilir.
A-C panellerinde insana ait organlar, D'de bir yaprak yüzeyindeki yapı gösterilmiştir. Çizimler aynı ölçekte değildir. Numaralar yalnız tanımayı kolaylaştırır; paneller arasında doğrudan anatomik bağlantı çizilmemiştir.
Yapıları tanıyıp homeostaziye ortak ve farklı katkılarını açıklayınız.
a) 1-4 numaralı yapıları adlandırınız. Hangisi insan organı değildir?
b) 1 ve 2 numaralı yapıların azotlu atıkların uzaklaştırılmasında nasıl birbirini tamamladığını açıklayınız.
c) 2 ile 3 numaralı yapıların kan basıncının düzenlenmesi bakımından ilişkisini açıklayınız.
ç) D paneli, 'Homeostazi yalnız hayvanlarda görülür.' önermesini değerlendirmede nasıl kullanılabilir?
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Homeostazi farklı canlılarda farklı yapılarla sağlanır. İnsanlarda organlar birlikte çalışır; bitkilerde de su ve gaz alışverişi gibi süreçler düzenlenir.
✍️ Cevap
a) 1 karaciğer, 2 böbrekler, 3 kalp, 4 stomadır. Stoma, bitkinin yaprak epidermisinde bulunan bekçi hücreleri ve açıklıkla ilişkili yapıdır; insan organı değildir. Diğer üçü insanın iç ortamının düzenlenmesine farklı görevlerle katılan organlardır.
b) Karaciğer amonyağın daha az zehirli üreye dönüştürülmesine katılır. Üre kanla böbreklere ulaşır ve idrarla uzaklaştırılabilir. Böylece karaciğerin dönüştürme görevi ile böbreklerin atılım görevi birlikte işler. Birinin yaptığı işlem, diğerinin görevini bütünüyle yerine getirmiş sayılmaz.
c) Kalp, dolaşıma kan pompalar; pompaladığı miktar kan basıncını etkiler. Böbrekler ise su ve tuz dengesini ayarlayarak dolaşımdaki kan hacminin düzenlenmesine katkı sağlar. Kan basıncını açıklarken kalbin çalışması ile kan hacmini yöneten böbreklerin etkisi birlikte düşünülmelidir.
ç) Stomaların açılıp kapanması, bitkilerde su buharı kaybının ve gaz alışverişinin düzenlenmesine katkı verir. Bu, bitkilerde de iç dengeyi destekleyen mekanizmalar bulunduğunu gösterir. Dolayısıyla homeostazinin yalnız hayvanlara özgü olduğu önermesi yanlıştır; farklı canlılarda farklı düzenleyici yapılar bulunur.
Tabloda kısa süreli basitleştirilmiş durumlar verilmiştir. L, M ve N'nin her birinde K'ye göre yalnız belirtilen etken değiştirilmiş; diğer etkenler sabit kabul edilmiştir. Kalp debisi, dakikadaki atım sayısı ile bir atımda pompalanan kan hacminin çarpımıdır.
Modeldeki eğilimleri gerçek vücuttaki eş güdümlü düzenlemeden ayırınız.
a) K ve L'de kalp debisini mL/dakika cinsinden hesaplayınız. Diğer etkenler sabitken L'de kan basıncı için hangi eğilim beklenir?
b) M'de kalp debisi değişmediği hâlde kan basıncı neden artma eğiliminde olabilir?
c) N'deki değişim kan basıncını hangi yönde etkileyebilir? Böbreklerin bu etkenle ilişkisini açıklayınız.
ç) Gerçek bir kişide yalnız kalp atışının arttığını bilmek, kan basıncının mutlaka arttığını kanıtlar mı? Modelin kabulünü de dikkate alınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Kan basıncı; kalbin pompalaması, damarların özellikleri ve dolaşımdaki kan hacmiyle ilişkilidir. Sinirsel, hormonal ve böbreklere bağlı düzenlemeler birlikte etkilidir.
✍️ Cevap
a) K'de 70 x 70 = 4900 mL/dakika, L'de 100 x 70 = 7000 mL/dakika bulunur. L'de bir dakikada pompalanan kan miktarı artmıştır. Modelde diğer etkenler sabit kabul edildiğinden kan basıncının yükselmesi yönünde etki beklenir.
b) M'de küçük atardamarların çapı azalmıştır. Damarların daralması, kan akımına karşı direnci artırır. Aynı miktarda kanın pompalanması durumunda bu direnç artışı kan basıncını yükseltme yönünde etki gösterebilir. Kan basıncı yalnız kalp atışına bağlı değildir.
c) N'de dolaşımdaki kan hacmi artmıştır; diğer koşullar sabitken bu durum kan basıncını artırma yönünde etki gösterebilir. Böbrekler su ve tuzların tutulmasını veya uzaklaştırılmasını ayarlayarak kan hacminin düzenlenmesine katkı sağlar. Böylece boşaltım ve dolaşım süreçleri birbirine bağlanır.
ç) Kanıtlamaz. Gerçek vücutta bir atımda pompalanan hacim, damarların çapı ve kan hacmi de değişebilir; düzenleyici tepkiler birlikte çalışır. Tablodaki çıkarımlar, diğer etkenlerin sabit tutulduğu basitleştirilmiş durumlar içindir. Tek bir ölçümden bütün etkenlerin değişmediği varsayılmamalıdır.
A'da ısınmış vücudun, B'de soğuğa maruz kalan vücudun bazı tepkileri modellenmiştir. Çevre deriden daha serindir. B'deki kas görünümü ayrı bir büyütmedir; kasın derinin içinde olduğu anlamına gelmez. Aynı numara iki panelde aynı yapı türünü gösterir.
Numaralı yapıları ve sıcaklık düzenlemesindeki rollerini açıklayınız.
a) 1, 2 ve 3 numaralı yapıları adlandırınız. Hangisi titremeyle ısı üretimine katılır?
b) 2 numaralı yapının A ve B'deki farkı, deriden ısı kaybını nasıl etkiler?
c) A'da terin yalnız yüzeyde birikmesiyle buharlaşması aynı etkiyi gösterir mi? Isı kaybı için hangi olay önemlidir?
ç) Bu tepkilerin düzenlenmesinde hipotalamusun rolü nedir? Derideki bir tepkinin tek başına bütün süreci açıklamamasının nedenini belirtiniz.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Deri damarlarının çapı ve terleme ısı kaybını, iskelet kaslarının titremesi ise ısı üretimini etkiler. Hipotalamus, algılanan sıcaklık bilgilerine uygun tepkilerin düzenlenmesine katılır.
✍️ Cevap
a) 1 ter bezi, 2 deri kan damarı, 3 iskelet kasıdır. İskelet kaslarının istemsiz ve tekrarlayan kasılmaları titremeyi oluşturur. Kas etkinliği sırasında enerji kullanılır ve ısı açığa çıkar. Bu nedenle titreme, yalnız ısı kaybını azaltmakla değil ısı üretimini artırmakla ilişkilidir.
b) A'da deri damarları daha geniştir; yüzeye gelen kanın artması, çevre deriden daha serinken ısı kaybını artırmaya yardımcı olur. B'de damarların daralması yüzeye kan akışını azaltarak ısı kaybını sınırlar. Böylece iki zıt düzenleme farklı sıcaklık koşullarında iç dengenin korunmasına katkı sağlar.
c) Aynı şey değildir. Terin buharlaşması, hâl değişimi için gereken ısının deriden alınmasına ve vücuttan ısı uzaklaştırılmasına katkı sağlar. Yalnız ter damlalarının görülmesi, ne kadarının buharlaştığını ve ne kadar soğutma sağladığını göstermez. Etkili soğutma açısından buharlaşma önemlidir.
ç) Hipotalamus, sıcaklıkla ilgili reseptörlerden gelen bilgileri değerlendirip uygun düzenleyici yanıtların oluşmasına katılır. Ter bezleri, damarlar ve kaslar farklı görevler üstlenir. Bu nedenle yalnız bir deri tepkisine bakmak, algılama, kontrol ve ısı üretimi dâhil bütün düzenlemeyi açıklamaya yetmez.
Önizleme kapsamındaki soruları incelediniz.
Bu sayfada ilk 4 soru öğrencilerimizin incelemesi için açık olarak gösteriliyor. Bu OYSS çalışmasındaki kalan 8 soruyu ve soru kütüphanesindeki diğer içerikleri görmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
Abonelik Paketlerini İncele