Hayvanlarda Sinir Sistemi Farklılıkları — OYSS Soruları
Bu sayfada yalnızca OYSS etiketiyle ayrılmış açık uçlu sorular yer alıyor. Toplam 15 sorudan şu anda 4 tanesini inceleyebilirsin. Her soruyu önce kendin yanıtla, ardından cevap ve açıklamasını incele.
Altı farklı canlının sinir sistemi düzenleri sadeleştirilerek modellenmiştir. Kutulardaki 1-6 sayıları canlıları belirtir; organ numarası değildir. Çizimler farklı oranlarda büyütülmüş olabilir. Renkli yapılar, sinir sistemlerinin genel düzenini göstermektedir.
Canlı gruplarını ve ortak-farklı özellikleri belirleyerek soruları cevaplayınız.
a) 1-6 numaralı canlıların adlarını ve ait oldukları hayvan gruplarını yazınız. Hangileri omurgalı, hangileri omurgasızdır?
b) Bir öğrenci, “1'de belirgin bir beyin görmediğim için bu canlıda sinir sistemi yoktur.” diyor. Bu görüşü ve altı canlıdaki sinir sisteminin bulunma durumunu değerlendiriniz.
c) 4, 5 ve 6 numaralı canlıların merkezî sinir sistemindeki temel ortaklığı yazınız. Merkezlerden vücuda dallanan ince sinirler hangi bölümde değerlendirilir?
ç) Balığın yüzmesi ile insanın yürümesini örnek alarak, farklı hareket biçimlerine rağmen sinir sisteminin ortak görevini açıklayınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Deniz anası, planarya, toprak solucanı, balık, kaz ve insanın hepsinde sinirsel haberleşme vardır. Ancak sinir hücrelerinin dağılışı, merkezlerin bulunması ve sinir yollarının yerleşimi farklıdır. Omurgalılarda beyin ve omurilik merkezî sinir sistemini oluşturur. Yapısal farklılıklar, canlıların hareket ve çevreden bilgi alma biçimleriyle ilişkilendirilebilir.
✍️ Cevap
a) 1 deniz anasıdır, sölenterler grubundadır. 2 planaryadır, yassı solucanlar grubundadır. 3 toprak solucanıdır, halkalı solucanlar grubundadır. 4 balıklar, 5 kuşlar (kaz), 6 memeliler (insan) grubundadır. 1, 2 ve 3 omurgasız; 4, 5 ve 6 omurgalıdır.
b) Görüş yanlıştır. Deniz anasında belirgin bir beyin bulunmasa da vücuda yayılmış bir sinir ağı vardır. Bu altı canlının hepsinde sinir sistemi bulunur; düzenleri aynı değildir. Beyin bulunmaması ile sinir sistemi bulunmaması farklı durumlardır. Örneğin bu görselde yer almayan süngerlerde sinir sistemi bulunmaz.
c) Balık, kaz ve insanda beyin ile omurilik merkezî sinir sistemini oluşturur. Bu merkezlerle gövde, uzuvlar ve duyu yapıları arasında bağlantı kuran sinirler çevresel sinir sisteminde değerlendirilir. Beyin ve omurilik ile onlardan vücuda yayılan sinir dalları aynı bölümün tek bir yapısı olarak adlandırılmamalıdır.
ç) Balıkta gövde ve yüzgeç kaslarının, insanda bacaklar ile dengeyi koruyan diğer kasların uyumlu çalışması gerekir. Sinir sistemi çevreden ve vücuttan gelen bilgileri alır, işler ve uygun hareket cevaplarının düzenlenmesine katkı sağlar. Kullanılan yapılar ve hareket biçimleri farklı olsa da bilgi alma, haberleşme ve cevapları birlikte düzenleme ortak görevlerdir. Bu örnekler tek başına bir zekâ veya tepki hızı sıralaması vermez.
Soldan sağa balık, kaz ve insana ait sadeleştirilmiş beyin modelleri verilmiştir. İlgili canlıların başları şemaların altında görülmektedir. Renkler belirli beyin bölgelerini ayırt etmek için kullanılmıştır. Çizimler aynı ölçekte değildir; gerçek boyut veya kütle ölçümü vermez.
Ortak beyin bölgelerini, görevlerini ve karşılaştırmanın sınırlarını belirleyiniz.
a) 1 ve 3 hangi ortak beyin bölgesini temsil eder? 2 ve 4 numaralı yapıların adlarını yazınız.
b) 1 ve 3'ün görünümü farklı olmasına rağmen bunları karşılaştırırken “ortak yapı” ve “yapısal farklılık” ifadeleri nasıl birlikte kullanılabilir?
c) Kazın uçarken veya yürürken, insanın yürürken dengesini korumasında 2 ve 4'ün ortak katkısı nedir? Bu yapılar hareketi yapan kasların yerine geçer mi?
ç) Varsayımsal bir hesapta X hayvanının beyni 2 g, vücudu 1000 g; Y'nin beyni 10 g, vücudu 10000 g olsun. Beyin/vücut kütlesi oranlarını hesaplayınız. Beyni daha ağır olanın oranı da daha yüksek midir?
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Farklı omurgalılarda ortak beyin bölgeleri bulunur; bu bölgelerin şekli ve göreli büyüklüğü değişebilir. Ön beyin, duyu bilgilerinin işlenmesi ve davranışların düzenlenmesiyle ilgili çeşitli merkezler içerir. Beyincik denge ve hareketlerin eşgüdümüne katkı sağlar. Beyin kütlesi ile beyin/vücut kütlesi oranı farklı kavramlardır.
✍️ Cevap
a) 1 balığın, 3 insanın ön beyin bölgesini, özellikle beyin yarım kürelerinin bulunduğu kısmı temsil eder. 2 kazın, 4 insanın beyinciğidir. Ön beyin birden fazla yapıyı kapsar; işaretler bu bölgenin görünür kısmını göstermektedir. Beyincik ile ön beyin aynı yapı değildir.
b) İki canlıda da ön beyin bölgesinin bulunması ortak özelliktir. Bu bölgenin şeklinin, yüzey görünümünün ve diğer beyin bölgelerine göre kapladığı yerin farklı olması ise yapısal farklılıktır. Ortak bir bölgenin bulunması, bütün ayrıntılarının aynı olmasını gerektirmez. Ölçek verilmediğinden çizimde kaplanan alandan gerçek kütle karşılaştırması yapılamaz.
c) Her ikisi de beyinciktir; denge ve farklı kasların hareketlerinin uyumlu biçimde düzenlenmesine katkı sağlar. Hareket biçimleri farklı olsa da eşgüdüm ihtiyacı her iki canlıda vardır. Beyincik kasın yerine geçmez; hareketi kaslar gerçekleştirir. Diğer sinir merkezleri, duyu bilgileri ve çevresel bağlantılar da bu sürece katılır.
ç) X için 2/1000 = 0,002, yani %0,2; Y için 10/10000 = 0,001, yani %0,1 bulunur. Y'nin beyni daha ağırdır, fakat beyin/vücut oranı X'ten düşüktür. Bu nedenle yalnızca beyin kütlesine bakılarak oranın da daha yüksek olduğu söylenemez. Değerler hesaplama için verilmiş varsayımsal örneklerdir; görseldeki türlerin ölçümü değildir. Bu oran da tek başına öğrenme başarısının veya zekânın kesin puanı sayılmaz.
Üstte toprak solucanı, altta bir balık yandan gösterilmiştir. Her iki çizimde de baş solda, sırt üstte, karın alttadır. İç yapılar sadeleştirilmiş ve numaralandırılmıştır. Çizimler ölçekli değildir.
Sindirim kanalı ile sinir yollarını ayırt ederek soruları cevaplayınız.
a) 1 ve 3 numaraları aynı genel organ sistemine ait hangi yapıyı gösterir? 2 ve 4 numaralı sinirsel yapıların adlarını ayrı ayrı yazınız.
b) 2'nin 1'e, 4'ün ise 3'e göre konumunu sırt ve karın yönlerini kullanarak karşılaştırınız.
c) Bir öğrenci, “1 ve 3 boyunca besin ilerlediğine göre 2 ve 4 de besin taşıyan ikinci kanallardır.” diyor. Öğrencinin karıştırdığı iki farklı olayı açıklayınız.
ç) 2 ve 4'ü “vücudun bölgeleri arasında uzanan ana haberleşme yollarına” benzetiniz. Bir ortak yönlerini ve görselde görülen bir yapısal farklarını yazınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Toprak solucanının sinir kordonu sindirim kanalının karın tarafında uzanır ve gangliyonlar taşır. Balığın omuriliği ise sindirim kanalının sırt tarafındadır. Konum ve düzenleniş farklı olsa da bu sinirsel yapılar vücudun bölümleri arasında bilgi taşınmasına katkı sağlar. Sindirim kanalı sinir kordonu değildir.
✍️ Cevap
a) 1 toprak solucanının, 3 balığın sindirim kanalını gösterir. 2 toprak solucanının karın tarafındaki sinir kordonunu, 4 ise balığın omuriliğini gösterir. Bu iki sinirsel yapı, yanlarındaki sindirim kanalıyla karıştırılmamalıdır.
b) 2 numaralı sinir kordonu, 1 numaralı sindirim kanalının karın tarafında, çizimde altında uzanır. 4 numaralı omurilik ise 3 numaralı sindirim kanalının sırt tarafında, çizimde üstünde uzanır. Böylece iki hayvanda ana sinir yolunun sindirim kanalına göre yerleşimi farklıdır.
c) Öğrenci, sindirim kanalında besinin taşınması ve işlenmesi ile sinir sisteminde bilginin iletilmesini karıştırmıştır. 1 ve 3 sindirimle ilişkilidir. 2 ve 4 ise sinir hücreleri ve bağlantılarından oluşan sinirsel yapılardır; impulsların iletilmesine ve bilginin işlenmesine katkı sağlar. Bunlar içinden besin geçirilen ikinci sindirim kanalları değildir.
ç) Ortak yönleri, vücudun farklı bölgeleri ile sinir merkezleri arasında bilgi taşınmasına katkı sağlamalarıdır. Fark olarak toprak solucanındaki kordon karın tarafında ve bölgesel gangliyonlarla düzenlenmişken balığın omuriliği sırt tarafında bulunur. Benzetme ortak haberleşme görevini anlatır; iki yapının bütün özelliklerinin aynı olduğunu veya aynı adla anılacağını göstermez.
Solda deniz anası, ortada planarya, sağda toprak solucanı görülmektedir. Sinirsel yapılar sadeleştirilerek renklendirilmiş ve bazı bölgeler numaralandırılmıştır. Çizimler ölçekli değildir; canlıların gerçek büyüklüklerini veya tepki sürelerini göstermez.
Üç canlının sinir sistemi düzenlerini karşılaştırarak soruları cevaplayınız.
a) 1 ile işaretlenen bölgedeki sinir sistemi düzeninin adını yazınız. 2 ve 3 numaraları hangi sinirsel yapıları gösterir?
b) Sinir hücrelerinin vücuda dağılışı ve belirli bölgelerde merkez oluşturması bakımından üç canlı arasında hangi farklar görülür?
c) Toprak solucanında sinir kordonu boyunca 3 numaralı yapı gibi merkezlerin bulunması, vücudun farklı bölümlerinin çalışmasına nasıl katkı sağlar?
ç) Bir öğrenci, “Üçü de omurgasız olduğu için sinir sistemleri aynıdır.” diyor. Görselden en az iki yapısal fark kullanarak bu görüşü değerlendiriniz.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Omurgasız hayvanlarda tek tip sinir sistemi bulunmaz. Deniz anasında sinir ağı, planaryada baş gangliyonları ile boyuna ve enine bağlantılar, toprak solucanında ise baş bölgesindeki sinir merkezleri ve karın tarafındaki gangliyonlu sinir kordonu görülür. Gangliyonlar sinir hücresi gövdelerinin toplandığı merkezlerdir.
✍️ Cevap
a) 1 numaralı bölge, deniz anasında vücuda yayılmış sinir ağının bir bölümüdür. 2 planaryanın baş gangliyonlarından birini, 3 toprak solucanının sinir kordonu boyunca bulunan bölgesel gangliyonlardan birini gösterir. 2 numara siyah göz lekesini işaret etmez; 3 numara da sindirim kanalı değildir.
b) Deniz anasında sinir hücreleri yaygın bir ağ düzenindedir; belirgin bir beyin bulunmaz. Planaryada baş gangliyonları ve bunlardan uzanan, enine bağlantılarla birleşen boyuna sinir şeritleri vardır. Toprak solucanında baş bölgesindeki merkezlerle bağlantılı, karın tarafında uzanan ve bölgesel gangliyonlar taşıyan bir sinir kordonu görülür. Bu nedenle üçünde sinir hücreleri aynı şekilde düzenlenmemiştir.
c) Bölgesel gangliyonlar kendi bölgelerinden gelen bilgilerin işlenmesine ve o bölgedeki kasların çalışmasının düzenlenmesine katkı sağlar. Baş bölgesindeki merkezler ve diğer gangliyonlarla bağlantılar, vücudun farklı bölümlerinin uyumlu çalışmasını destekler. Gangliyonların bulunması, her birinin diğer bölgelerden tamamen bağımsız bir canlı gibi çalıştığı anlamına gelmez.
ç) Görüş yanlıştır. Örneğin deniz anasında yaygın bir sinir ağı varken planaryada baş gangliyonları ve ip merdiven düzeni bulunur. Ayrıca toprak solucanının sinir kordonu boyunca bölgesel gangliyonlar görülür; bu düzen, deniz anasının ağıyla aynı değildir. Omurgasız olmak, sinir sisteminin bütün ayrıntılarının aynı olmasını gerektirmez.
Önizleme kapsamındaki soruları incelediniz.
Bu sayfada ilk 4 soru öğrencilerimizin incelemesi için açık olarak gösteriliyor. Bu OYSS çalışmasındaki kalan 11 soruyu ve soru kütüphanesindeki diğer içerikleri görmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
Abonelik Paketlerini İncele