Farklı Canlıların Uyaranlara Karşı Oluşturduğu Tepki Mekanizmaları — OYSS Soruları
Bu sayfada yalnızca OYSS etiketiyle ayrılmış açık uçlu sorular yer alıyor. Toplam 4 sorudan şu anda 4 tanesini inceleyebilirsin. Her soruyu önce kendin yanıtla, ardından cevap ve açıklamasını incele.
Şemada bir kirpinin yaklaşan yırtıcı hayvana verdiği tepki gösterilmiştir. K, L ve M, bu süreçteki basamakları temsil eder.
Görseli inceleyerek aşağıdaki dört soruyu cevaplayınız.
a) Şemadaki uyaranı ve kirpide oluşan tepkiyi yazınız. Bu tepkinin kirpinin korunmasına katkısını açıklayınız.
b) K, L ve M ile gösterilen basamakların adlarını yazınız. Uyaranın alınmasından tepkinin oluşmasına kadar izlenen sırayı belirtiniz.
c) Yalnızca görme yolunu düşününüz. Gözdeki reseptörler uyarıyı alamazsa, diğer yapılar sağlam olsa bile, şemadaki tepki süreci nasıl etkilenir? Nedenini açıklayınız.
ç) Uyarıya tepki verme basamaklarının ortak olması, bütün canlılarda sinir sistemi bulunduğunu gösterir mi? Bir bitki örneği vererek açıklayınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Sinir sistemiyle oluşan bir yanıtta önce reseptörler uyarıyı alır. Uyarıya ait bilgi sinir sisteminde iletilip değerlendirilir; ardından ilgili yapıların çalışmasıyla tepki ortaya çıkar. Kirpinin savunma tepkisi bu sıraya örnektir. Aynı temel işlev sırası farklı canlılarda farklı yapılarla gerçekleştirilebilir.
✍️ Cevap
a) Uyaran, yaklaşan yırtıcı hayvandır. Kirpi dikenlerini dikleştirir ve vücudunu top hâline getirir. Böylece yumuşak karın bölgesi, başı ve bacakları korunur; yırtıcının kirpiye zarar vermesi zorlaşır.
b) K: Reseptörlerle uyarının alınması. L: Uyarıya ait bilginin sinir sisteminde iletilmesi ve yorumlanması. M: Uygun tepkinin oluşturulması. Süreç, uyaran → K → L → M sırasını izler. Reseptörlerin aldığı bilgi sinir sisteminde değerlendirilir; ilgili kaslara iletilen sinyaller sonucunda savunma hareketi oluşur.
c) Görmeye bağlı bu süreç başlayamaz. Gözdeki reseptörler uyarıyı alamadığından, bu yoldan sinir sistemine gerekli bilgi iletilemez. Sonraki yapılar sağlam olsa da görsel uyarıya bağlı yanıt oluşmaz. Bu durum, kirpinin ses veya koku gibi başka uyaranlarla savunma tepkisi veremeyeceği anlamına gelmez.
ç) Hayır. Uyarıyı alma, bilgiyi değerlendirme ve tepki oluşturma ortak bir işlev sırasıdır; kullanılan yapılar aynı olmak zorunda değildir. Örneğin bir bitkinin gövdesi ışığa doğru yönelirken hormonlar ve büyüme farklılıkları görev alır. Bitkide sinir sistemi bulunmadığı hâlde uyarana uygun tepki oluşur.
Aşağıdaki görselde dört canlıya ait tepki örnekleri verilmiştir. III numaralı örnekte soluk çizim, amibin hareket etmeden önceki konumunu göstermektedir.
Görseli inceleyerek aşağıdaki dört soruyu cevaplayınız.
a) I numaralı canlının böcek yakalaması, fotosentez yapmadığını gösterir mi? Böceklerden sağladığı maddelerin bitki için önemini açıklayınız.
b) II numaralı canlının dokunmaya verdiği tepkiyi yazınız. Bu tepkinin oluşmasında hangi hücreler görev alır ve tepki canlının korunmasına nasıl katkı sağlar?
c) III numaralı canlının hareketi ile I ve IV numaralı bitkilerde görülen hareketler arasında, canlının yer değiştirmesi bakımından ne fark vardır?
ç) IV numaralı bitkide yaprakların açılıp kapanması, yaprak tabanındaki hücrelerin su alıp vermesiyle gerçekleşir. Bu hareket kalıcı büyüme midir? Turgor basıncıyla ilişkilendirerek açıklayınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Canlılar, çevrelerinden gelen uyaranlara farklı mekanizmalarla tepki verir. Denizşakayığında duyarlı hücreler, sinir ağı ve kasılabilen hücreler birlikte çalışırken bitkilerde farklı hücresel süreçler görev alır. Amip gibi tek hücreli bir canlı da yer değiştirerek tepki oluşturabilir. Uyku çiçeğindeki yaprak hareketinde turgor değişimleri etkilidir.
✍️ Cevap
a) Hayır. Güneşgülü, fotosentez yaparak organik besin üretebilir. Böceğin sindirilmesi ise bitkiye özellikle azot ve fosfor gibi gerekli elementleri sağlar. Bu maddeler, besince fakir topraklarda bitkinin gelişmesine katkıda bulunur. Böcek yakalaması, fotosentezin yerine geçen bir olay değildir.
b) Denizşakayığında dokunmanın ardından gövde kısalır ve tentaküller içe çekilir. Dokunmaya duyarlı hücreler uyarıyı algılar; sinir ağı uyarının iletilmesine, kasılabilen hücreler ise hareketin oluşmasına katılır. Böylece dışarıdaki hassas uzantılar geri çekilir ve olası bir tehlikede zarar görme riski azaltılır.
c) Amipte, tek hücreden oluşan canlının tamamı ışık kaynağından uzaklaşarak yer değiştirir. Güneşgülü ve uyku çiçeğinde ise bu örneklerde bitkinin tamamı başka bir yere gitmez; yapraklar veya yaprak üzerindeki yapılar hareket eder. Her üç örnek de uyarana tepki oluşturmadır, ancak hareketin biçimi farklıdır.
ç) Bu açılıp kapanma, kalıcı bir büyüme hareketi değildir. Hücre su aldığında turgor basıncı artar, su verdiğinde azalır. Yaprak tabanındaki farklı hücre gruplarında oluşan turgor değişimleri yaprağın konumunu değiştirir. Yaprağın daha sonra tekrar açılabilmesi, bu hareketin geri dönüşlü olduğunu gösterir.
Aşağıdaki şemada Venüs sinekkapan (Dionaea muscipula) bitkisinin bir böceği yakalama aşamaları sıralı olarak gösterilmiştir.
Görseli inceleyerek aşağıdaki dört soruyu cevaplayınız.
a) X ile gösterilen yapıların görevini yazınız. Böceğin bu yapılara teması hangi tür uyaran oluşturur ve bitki hangi tepkiyi verir?
b) Dokunmanın yönü değişse de yaprak aynı biçimde kapanır. Bu hareket tropizma mı yoksa nasti midir? Gerekçenizi açıklayınız.
c) Bir öğrenci, “Yaprak hızla kapandığına göre bu bitkide sinir sistemi ve kaslar vardır.” diyor. Bu görüş doğru mudur? Açıklayınız.
ç) Kapanmada dokunmanın etkisini sınamak için deney ve kontrol grubu tasarlayınız. Gruplara uygulanacak işlemleri ve aynı tutulacak iki çevre koşulunu yazınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Venüs sinekkapan bitkisinin yaprağındaki hassas tüyler, mekanik uyarıyı algılar. Uyarının ardından yaprak lobları kapanabilir. Uyaranın yönüne bağlı olmayan bu hareket, nasti grubundadır ve ders kitabında sismonasti örneği olarak ele alınır. Bitkilerin tepki oluşturması, hayvanlardaki gibi bir sinir sistemi taşıdıkları anlamına gelmez.
✍️ Cevap
a) X, yaprağın iç yüzeyindeki dokunmaya duyarlı tüyleri gösterir. Bu yapılar mekanik uyarıyı algılar. Uyaran, böceğin hassas tüylere dokunmasıdır. Tepki ise yaprak loblarının kapanarak böceği yakalamasıdır. Kapanın kenarındaki uzun çıkıntılar, böceğin içeride tutulmasına yardım eder.
b) Bu bir nasti hareketidir. Ders kitabındaki sınıflandırmada, dokunmayla gerçekleşen bu kapanma sismonasti örneğidir. Hareketin biçimi uyaranın yönüne bağlı değildir. Tropizma hareketlerinde ise yönelme, uyaranın yönüne göre gerçekleşir.
c) Bu görüş yanlıştır. Venüs sinekkapan bitkisinde hayvanlardaki gibi nöronlardan oluşan bir sinir sistemi ve kas dokusu bulunmaz. Dokunmayla oluşan uyarı, bitki hücrelerinde elektriksel ve kimyasal sinyallerle iletilebilir. Yaprağın hızlı kapanması, bitkisel bir tepki mekanizmasıdır; tek başına sinir sistemi ya da kas bulunduğunu göstermez.
ç) Benzer yaşta, sağlıklı ve açık kapanlar seçilir. Deney grubunun iç yüzeyindeki hassas tüylere ince, yumuşak bir fırçayla kısa aralıklarla nazikçe dokunulur. Kontrol grubuna aynı fırça yaklaştırılır, ancak tüylere temas ettirilmez. Işık ve sıcaklık iki grupta aynı tutulur. Kapanma olup olmadığı karşılaştırılır; gözlem birkaç benzer kapanda tekrarlanır. Beklenen sonuç, dokunulan kapanlarda kapanmanın görülmesi, kontrol grubunda ise görülmemesidir.
Aynı gözlem alanındaki 24 hareketli bakteri takip edilmiştir. X bölgesine besin içeren çözelti verildikten 60 saniye sonra X’teki bakteri sayısı 8’den 16’ya çıkmıştır. Toplam sayı değişmemiş, hücre hareketleri görüntüyle izlenmiştir. Bu sürede bölünme gerçekleşmemiştir.
a) Gözlenen değişimi uyaran ve tepki bakımından açıklayınız.
b) X’teki sayının artması neden üreme kanıtı değildir? İki gözleme dayanınız.
c) Bu sonuçlardan bütün bakterilerin her besine aynı tepkiyi verdiği çıkarılabilir mi?
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Bu soru, canlıların çevresel uyaranlara nasıl tepki verdiğini ve bu tepkileri incelerken hangi faktörleri göz önünde bulundurmamız gerektiğini anlamamızı sağlıyor. Özellikle tek hücreli canlıların hareketleri üzerinden uyaran-tepki ilişkisini ve üreme gibi diğer biyolojik olaylardan nasıl ayırt edilebileceğini değerlendirmemizi istiyor. Görseldeki bakteri hareketleri, besine yönelik bir tepkiyi açıkça gösteriyor. ✍️
✍️ Cevap
a) Gözlenen değişimde uyaran X bölgesine eklenen besin içeren çözeltidir. Bakterilerin besin bulunan bu bölgeye doğru hareket etmesi ise tepkidir. b) X'teki bakteri sayısının artması üreme kanıtı değildir, çünkü toplam bakteri sayısı değişmemiş (24 kalmış) ve deney süresince bölünme gerçekleşmediği belirtilmiştir. Bakteriler sadece besinin olduğu bölgeye hareket ederek yer değiştirmişlerdir. c) Bu
