Ekosistemdeki Madde ve Enerji Akışı — OYSS Soruları
Bu sayfada yalnızca OYSS etiketiyle ayrılmış açık uçlu sorular yer alıyor. Toplam 16 sorudan şu anda 4 tanesini inceleyebilirsin. Her soruyu önce kendin yanıtla, ardından cevap ve açıklamasını incele.
Sulak Alanda Model Kurma
Bir sulak alandaki beslenme ilişkileri ve kalıcı bir maddenin canlı dokularındaki düzeyi birlikte örneklenmiştir. Enerji değerleri her basamakta ölçülen yaklaşık kullanılabilir enerjiyi gösterir.
| Canlı | Beslenme kaydı | Enerji göstergesi (kJ) | Dokudaki madde (µg/kg) |
|---|---|---|---|
| Su yosunu | Işıkla organik besin üretir | 8.000 | 0,2 |
| Zooplankton | Su yosununu tüketir | 800 | 1,1 |
| Küçük balık | Zooplanktonla beslenir | 80 | 5,5 |
| Büyük balık | Küçük balıkla beslenir | 8 | 24 |
| Balıkçıl kuş | Büyük balıkla beslenir | 0,8 | 39 |
I. Tablodaki beslenme kayıtlarına göre su yosunundan balıkçıla uzanan besin zincirini yazın.
II. Enerji ve dokudaki madde göstergelerinin zincir boyunca değişimini karşılaştırın.
III. Enerjinin azalırken kirletici göstergesinin artması hangi iki farklı süreçle açıklanabilir?
IV. Sulak alandaki canlıları korumak için kirletici kaynağında ve besin ağında hangi önlemler alınabilir?
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Besin ağı boyunca enerji akışı ve kirletici birikimi farklı örüntüler gösterebilir. Enerji her aktarımda azalırken kalıcı maddelerin canlı dokularındaki yoğunluğu üst trofik basamaklarda artabilir.
✍️ Cevap
I. Su yosunu → zooplankton → küçük balık → büyük balık → balıkçıl kuş zinciri kurulabilir.
II. Enerji göstergesi 8.000 kJ'den 0,8 kJ'ye doğru azalırken dokudaki madde göstergesi 0,2'den 39 µg/kg'a yükselmiştir.
III. Enerjinin bir bölümü her aktarımda yaşamsal faaliyetlerde kullanılır ve ısıya dönüşür; bu nedenle üst basamaklara daha az enerji geçer. Kalıcı kirletici ise dokularda birikip beslenme yoluyla üst basamaklara taşınabilir.
IV. Kirleticinin suya karıştığı kaynak belirlenip azaltılmalı, atıklar uygun biçimde toplanmalı ve su-tortu-canlı örnekleri izlenmelidir. Üretici ve tüketici türlerin yaşam alanları korunmalıdır.
Otlak Alanındaki Değişim
Kuraklık yaşayan bir otlakta üretici örtüsü, otçul sayısı ve yırtıcı gözlemleri üç yıl boyunca izlenmiştir.
| Yıl | Otların kapladığı alan (%) | Otçul birey sayısı | Yırtıcı gözlem sayısı | Topraktaki kuru bitki kalıntısı (kg/alan) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 78 | 120 | 24 | 35 |
| 2 | 52 | 91 | 20 | 48 |
| 3 | 29 | 60 | 13 | 67 |
I. Üç yıl içinde üretici örtüsü, otçul sayısı ve yırtıcı gözlemleri nasıl değişmiştir?
II. Otların azalması besin zincirindeki enerji aktarımını hangi yollarla etkileyebilir?
III. Topraktaki kuru bitki kalıntısının artması ayrıştırıcılar ve madde döngüsü açısından ne düşündürür?
IV. Kuraklığın etkisini beslenme ilişkilerinden ayırmak için hangi ek ölçümleri yaparsınız?
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Üreticilerdeki değişim, besin zincirine giren enerji miktarını ve tüketici popülasyonlarını etkileyebilir. Ayrıştırıcılar bitki kalıntılarındaki maddelerin ekosisteme dönmesine katkı verir.
✍️ Cevap
I. Otların kapladığı alan yüzde 78'den yüzde 29'a, otçul sayısı 120'den 60'a ve yırtıcı gözlemleri 24'ten 13'e düşmüştür. Kuru bitki kalıntısı ise 35 kg'dan 67 kg'a yükselmiştir.
II. Üreticiler besin zincirine kimyasal enerji kazandırır. Otların azalması otçulların besinini ve üst basamaklara aktarılabilecek enerjiyi azaltabilir; bu durum tüketici popülasyonlarına yansıyabilir.
III. Daha fazla bitki kalıntısı ayrıştırıcılar için organik kaynak oluşturabilir. Ayrıştırma sonucu mineraller toprağa dönebilir; ancak bu sürecin hızı nem ve sıcaklık gibi koşullara bağlıdır.
IV. Yağış, toprak nemi ve sıcaklık; otçulların doğum-ölüm sayıları ve besin erişimi; ayrıca farklı alanlardaki benzer sayımlar kaydedilebilir. Böylece iklim ve beslenme etkileri birlikte değerlendirilebilir.
Kıyı Alanında Uzun Süreli İzleme
Bir kıyı alanında aynı balık türünün farklı yıllarda örneklenen bireylerindeki kalıcı kirletici miktarı ve balıkların yaşı kaydedilmiştir.
| Örnek grubu | Ortalama yaş (yıl) | Dokudaki madde göstergesi | Beslenme alanındaki kirletici göstergesi |
|---|---|---|---|
| Genç balıklar, 1. yıl | 1 | 3 | 10 |
| Yaşlı balıklar, 1. yıl | 6 | 17 | 10 |
| Genç balıklar, 4. yıl | 1 | 2 | 6 |
| Yaşlı balıklar, 4. yıl | 6 | 11 | 6 |
I. Her yılda genç ve yaşlı balıkların doku ölçümlerini karşılaştırın.
II. Kirletici göstergesi azaldığı hâlde yaşlı balıklardaki ölçümün gençlerden yüksek kalması nasıl açıklanabilir?
III. Uzun süreli kirlenme birden fazla balık kuşağını nasıl etkileyebilir? Bu durumun kalıtsal değişim anlamına gelmediğini açıklayın.
IV. Daha güvenilir bir değerlendirme için izleme çalışmasına hangi ek kayıtları katarsınız?
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Kalıcı maddelere uzun süre maruz kalma, aynı popülasyonun farklı yaş gruplarında ve yıllar boyunca yaşayan kuşaklarında etkiler oluşturabilir. Maruziyet etkisi, genetik kalıtımla aynı şey değildir.
✍️ Cevap
I. Her iki yılda da yaşlı balıklardaki doku göstergesi gençlerden yüksektir: ilk yılda 17'ye karşı 3, dördüncü yılda 11'e karşı 2.
II. Yaşlı balıklar kirleticiye daha uzun süre maruz kalmış olabilir. Madde vücuttan yavaş uzaklaştırılıyorsa zamanla dokularda birikebilir; çevre göstergesinin sonradan azalması önceki birikimi hemen ortadan kaldırmaz.
III. Kirletici ortamda uzun süre kalırsa farklı yıllarda yaşayan ve beslenen kuşaklar maruz kalabilir. Her kuşakta sağlık etkileri görülebilir; dokudaki maddenin bulunması tek başına kalıtsal genetik değişim olduğu anlamına gelmez.
IV. Balıkların beslenmesi, yaş ve büyüklük dağılımı, örnekleme mevsimi, farklı dokulardaki madde düzeyi ve sudaki-tortudaki kirletici miktarı düzenli kaydedilebilir.
Atık Pil Toplama Noktası
Bir okul çevresindeki küçük bir bahçede, düzensiz biçimde bırakılan pillerin yakınında ve uzakta toprak ile bitki örnekleri alınmıştır. Ölçümler kurgusal örnekleme verileridir.
| Örnek alanı | Toprakta metal göstergesi | Yaprakta metal göstergesi | Bitki gelişim göstergesi |
|---|---|---|---|
| Pillere yakın alan | 48 | 21 | 62 |
| Pillerden uzak kontrol alanı | 7 | 4 | 100 |
I. Pillere yakın ve uzak alanlardaki toprak ve yaprak ölçümlerini karşılaştırın.
II. Pillerdeki bazı maddelerin topraktan bitkilere ve besin zincirindeki diğer canlılara ulaşabileceği yolu açıklayın.
III. Bu ölçümler pil atıklarının canlılar için risk oluşturabileceğini nasıl düşündürür?
IV. Okulda pil kaynaklı çevre riskini azaltmak için uygulanabilir üç öneri geliştirin.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Atık pillerdeki bazı maddeler toprağa ve suya karışarak canlılara ulaşabilir. Ayrı toplama ve uygun geri kazanım, bu maddelerin ekosisteme yayılmasını azaltmaya yardımcı olur.
✍️ Cevap
I. Pillere yakın alanda toprak göstergesi 48, yaprak göstergesi 21'dir; kontrol alanında bunlar 7 ve 4'tür. Yakın alandaki bitki gelişim göstergesi de daha düşüktür.
II. Pillerden sızan maddeler toprağa ve suya karışabilir. Bitkiler bu maddeleri alabilir; bitkilerle beslenen hayvanlara ve besin zincirinin üst basamaklarına aktarılabilir.
III. Yakın alanda toprak ve yaprak göstergelerinin daha yüksek, bitki gelişiminin daha düşük olması kirlenme olasılığını düşündürür. Tek ölçüm kesin neden göstermez; daha fazla örnek ve analiz gerekir.
IV. Pilleri ayrı ve güvenli toplama kutusunda biriktirmek, yetkili atık pil toplama noktasına teslim etmek ve pil tüketimini azaltan şarj edilebilir ürünleri tercih etmek uygundur.
Önizleme kapsamındaki soruları incelediniz.
Bu sayfada ilk 4 soru öğrencilerimizin incelemesi için açık olarak gösteriliyor. Bu OYSS çalışmasındaki kalan 12 soruyu ve soru kütüphanesindeki diğer içerikleri görmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
Abonelik Paketlerini İncele