Ekolojik Sürdürebilirliği Kısıtlayan Durumlar — OYSS Soruları
Bu sayfada yalnızca OYSS etiketiyle ayrılmış açık uçlu sorular yer alıyor. Toplam 14 sorudan şu anda 4 tanesini inceleyebilirsin. Her soruyu önce kendin yanıtla, ardından cevap ve açıklamasını incele.
Havza Koruma Bütçesi ve Çözüm Seçimi
Bir köy, göle dökülen derenin durumunu iyileştirmek için ilk yılda en fazla 80 puanlık kaynak ayırabiliyor. Aşağıdaki maliyet ve beklenen gözlem değişimleri kurgusaldır; proje sonuçları garanti değildir.
| Uygulama | Maliyet (puan) | Beklenen ilk yıl göstergesi |
|---|---|---|
| Yüzeydeki görünür atıkları toplama | 20 | Görünür atık azalır |
| Atık su hattındaki kaçağı onarma | 50 | Besin tuzu girişi azalabilir |
| Dere kıyısında yerli bitki kuşağı oluşturma | 40 | Toprak taşınması azalabilir |
I. Her uygulamanın doğrudan hedeflediği baskıyı ve tabloda verilen ilk yıl göstergesini açıklayın.
II. 80 puanı aşmadan uygulanabilecek iki farklı proje bileşimi yazın. Her bileşimin hangi sorunu öncelikle ele aldığını belirtin.
III. Yalnızca görünür atıkları toplamak, derenin ekolojik durumunu düzeltmek için neden yeterli olmayabilir? Kaynağa müdahale etmenin önemini açıklayın.
IV. Seçtiğiniz uygulamaların işe yarayıp yaramadığını değerlendirmek için uygulama öncesi/sonrası iki ölçüm ve köyün katılabileceği bir izleme görevi yazın.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Sürdürülebilir koruma, kirliliğin kaynağını azaltma, habitatı koruma ve kaynakları verimli kullanma adımlarını birleştirir. Uygulamaların etkisi açık göstergelerle izlenip gerektiğinde uyarlanmalıdır.
✍️ Cevap
I. Atık toplama görünür katı atıkları azaltmayı; hat onarımı atık su ve besin tuzu girişini kaynağında azaltmayı; yerli bitki kuşağı kıyı habitatını koruyup toprak taşınmasını azaltmayı hedefler.
II. Atık toplama ve hat onarımı birlikte 70 puandır; hat onarımı ve bitki kuşağı birlikte 90 puanla sınırı aşar, bu nedenle uygulanamaz. Atık toplama ile bitki kuşağı da 60 puandır. İki uygun bileşim, atık toplama+hat onarımı ve atık toplama+bitki kuşağıdır; biri kirlilik kaynağına, diğeri kıyı habitatı ve görünür atıklara odaklanır.
III. Görünür atık toplamak atık su kaçağını veya besin tuzu girişini durdurmaz. Kaynağa müdahale edilmezse kirlilik devam edebilir; bu nedenle görünür temizlik, kaynak azaltma ve habitat iyileştirmesiyle desteklenmelidir.
IV. Seçilen amaçlara göre nitrat/fosfat veya oksijen ile bulanıklık/taşınan toprak uygulama öncesi ve sonrasında aynı noktalarda ölçülebilir. Köylüler belirlenmiş gözlem noktalarında aylık fotoğraf ve atık sayımı yapıp sonuçları kaydedebilir.
Ekosistemde Biriken Baskılar
Araştırma ekibi aynı havzadaki iki sulak alanı inceliyor. A alanında ana yola yakın parçalanmış habitat, B alanında ise yola uzak ve bağlantılı habitat bulunuyor. Her iki alanda da su kalitesi ve bitki yayılımında değişim bildirilmiş; bu, neden-sonuç kanıtı değildir.
| Gözlenen baskı | Olası etki düzeyi (A/B) | İzlenebilecek gösterge |
|---|---|---|
| Habitat parçalanması | Yüksek / düşük | Alanlar arası canlı geçişi |
| Suya besin tuzu girişi | Yüksek / orta | Nitrat ve oksijen |
| Kurak dönem | Orta / orta | Su seviyesi ve nem |
| Yeni yayılan bitki | Orta / düşük | Kaplama oranı ve yerli tür sayısı |
I. Tablodaki baskılardan hangileri canlıların yaşam alanını, hangileri su kalitesini veya türler arası dengeyi doğrudan etkileyebilir? Sınıflandırın.
II. Birden fazla baskı aynı ekosistemde bulunduğunda etkiler neden tek tek etkilerin toplamından farklı olabilir? Bir örnekle açıklayın.
III. A ve B alanlarını karşılaştırırken nedeni belirlemek için hangi iki yöntem bilimsel güveni artırır?
IV. Bu havza için ilk yıl izleme planında seçeceğiniz üç göstergeyi yazın ve her birinin hangi baskıya bilgi sağlayacağını belirtin.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Biyoçeşitlilik kaybı habitat değişikliği, kirlilik, iklim baskısı, istilacı türler ve aşırı kullanım gibi birden fazla etkenle ilişkili olabilir. Etkileşen baskıları anlamak için göstergeler ve karşılaştırma alanları seçilir.
✍️ Cevap
I. Habitat parçalanması yaşam alanının bütünlüğünü ve geçişleri; besin tuzları su kalitesini; kuraklık su ve nem koşullarını etkiler. Yeni bitkinin yayılımı yerli türlerle kaynak ve alan ilişkilerini değiştirebilir. Etkiler birden fazla sınıfa girebilir.
II. Bir baskı diğerine karşı dayanıklılığı azaltabilir. Örneğin kuraklık su hacmini azaltırken besin tuzlarının yoğunluğunu artırabilir; türler iki baskıyla birlikte daha fazla etkilenebilir.
III. Alanlarda benzer yöntemle ve farklı mevsimlerde tekrarlı ölçümler yapılabilir; baskısı düşük birden fazla karşılaştırma alanı eklenebilir. Yağış, arazi kullanımı ve su girişleri gibi karıştırıcı etkenler kaydedilmelidir.
IV. Canlı geçişi habitat bağlantısını, nitrat ve çözünmüş oksijen su kirliliğini, su seviyesi ve toprak nemi kuraklık baskısını, bitki kaplama oranı ile yerli tür sayısı da yeni tür etkisini izler. Amaçla uyumlu en az üç gösterge seçilmelidir.
Aşırı Avlanma ve Balık Popülasyonları
Bir kıyı balıkçılık bölgesinde aynı tür için beş yıllık izleme yapılmıştır. Değerler kurgusaldır; ergin balık gözlemi ve yavru yakalanma oranı standart örnekleme başınadır.
| Yıl | Avlanan ergin (bin) | Ortalama boy (cm) | Ergin gözlemi | Yavru yakalanma oranı (%) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 42 | 31 | 80 | 24 |
| 3 | 58 | 27 | 61 | 19 |
| 5 | 63 | 23 | 39 | 13 |
I. Beş yıllık sürede av miktarı, ortalama boy, ergin gözlemi ve yavru yakalanma oranı nasıl değişmiştir?
II. Bir popülasyonda üreyen erginlerin sayısının azalması, sonraki yıllardaki yavru sayısını hangi yollarla etkileyebilir?
III. Tablodaki eğilimler avlanmanın balık sayısındaki düşüşün tek nedeni olduğunu kanıtlar mı? İki başka etkene örnek verin.
IV. Balık popülasyonunun sürdürülebilirliğini korumak için iki balıkçılık yönetimi uygulaması ve izlenecek bir gösterge önerin.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Aşırı avlanma, popülasyondan bireylerin yenilenme hızını aşacak biçimde uzaklaştırılmasına yol açabilir. Kaynak kullanımının sürdürülebilir olması için popülasyon ve habitat verileri izlenir.
✍️ Cevap
I. Avlanan ergin sayısı 42 binden 63 bine yükselirken ortalama boy 31 cm'den 23 cm'ye, ergin gözlemi 80'den 39'a ve yavru oranı %24'ten %13'e düşmüştür.
II. Üreyen ergin sayısının azalması yumurta veya yavru üretimini azaltabilir. Bu durum sonraki dönemde popülasyona katılacak bireyleri ve yaş yapısını değiştirebilir.
III. Kanıtlamaz. Deniz sıcaklığı ve besin ağındaki değişimler, kirlilik, habitat kaybı veya göç gibi etkenler de popülasyonu etkileyebilir. Av baskısının etkisini ayırmak için bu veriler de izlenmelidir.
IV. Av kotası ve av sezonu sınırı uygulanabilir; yumurtlama alanları korunabilir ve yavru/ufak birey avı sınırlandırılabilir. Ergin ve yavru sayımları, ortalama boy ve av miktarı yıllar boyunca kaydedilebilir.
İstilacı Türler ve Sulak Alan Çeşitliliği
Bir sulak alanda yeni yayılan bir bitkinin kapladığı alan ve yerli bitki ile tozlayıcı gözlemleri beş yıl boyunca kaydedilmiştir. Değerler kurgusaldır; tozlayıcı sayısı standart gözlem süresi başınadır.
| Yıl | Yeni bitkinin alanı (%) | Yerli bitki türü | Tozlayıcı gözlemi |
|---|---|---|---|
| 1 | 5 | 18 | 32 |
| 3 | 22 | 15 | 25 |
| 5 | 41 | 12 | 18 |
I. Beş yıllık kayıtta yeni bitkinin kapladığı alan, yerli bitki türü ve tozlayıcı gözlemleri nasıl değişmiştir?
II. Sulak alanda hızla yayılan yeni bir bitki, yerli bitkiler ve onları kullanan hayvanlar arasındaki ilişkileri hangi yollarla değiştirebilir?
III. Bu eşzamanlı değişimler, yeni bitkinin yerli türlerdeki azalmanın tek nedeni olduğunu gösterir mi? Araştırma için bir karşılaştırma yöntemi önerin.
IV. İstilacı bitkinin yayılımını ve sulak alan biyoçeşitliliğini izlemek için iki gösterge ve uygulanabilir bir yönetim adımı belirtin.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Yeni bir tür, hızlı yayılıp yerli türler ve ekosistem etkileşimleri üzerinde baskı oluşturursa istilacı nitelik kazanabilir. Yayılım ve biyoçeşitlilik göstergeleri birlikte izlenmelidir.
✍️ Cevap
I. Yeni bitkinin alanı %5'ten %41'e yükselmiş, yerli bitki türü 18'den 12'ye, tozlayıcı gözlemi 32'den 18'e düşmüştür.
II. Yeni tür yer ve ışık için rekabet edebilir, yerli bitkilerin büyümesini engelleyebilir veya habitat yapısını değiştirebilir. Bu bitkilere bağlı beslenen ya da yuvalanan canlılar da etkilenebilir; etki türlere ve ortama göre değişir.
III. Göstermez. Su düzeyi, kirlilik, otlatma veya başka habitat değişiklikleri de sayımları etkileyebilir. Yeni bitkinin az olduğu benzer alanlarla yayıldığı alanlar birden fazla mevsimde karşılaştırılabilir.
IV. Bitki kaplama oranı, yerli bitki tür zenginliği ve tozlayıcı sayımları izlenebilir. Erken tespit, tohum taşınmasının azaltılması ve uzmanlarca planlanan hedefli uzaklaştırma uygulanabilir; doğal alanlarda kontrolsüz kimyasal kullanım uygun değildir.
Önizleme kapsamındaki soruları incelediniz.
Bu sayfada ilk 4 soru öğrencilerimizin incelemesi için açık olarak gösteriliyor. Bu OYSS çalışmasındaki kalan 10 soruyu ve soru kütüphanesindeki diğer içerikleri görmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
Abonelik Paketlerini İncele