Canlıların Ortak Özellikleri — OYSS Soruları
Bu sayfada yalnızca OYSS etiketiyle ayrılmış açık uçlu sorular yer alıyor. Toplam 38 sorudan şu anda 4 tanesini inceleyebilirsin. Her soruyu önce kendin yanıtla, ardından cevap ve açıklamasını incele.
Görselde iki farklı tilki türü gösterilmiştir. K'da sıcak ve kurak çöllerde yaşayan çöl tilkisi (fennek), L'de ise soğuk kutup bölgelerinde yaşayan kutup tilkisi yer almaktadır. 1 çöl tilkisinin çok büyük kulaklarını, 2 ince ve kum renkli kürkünü, 3 kutup tilkisinin küçük ve yuvarlak kulaklarını, 4 ise kalın ve beyaz kürkünü göstermektedir. Kutup tilkisi, kuyruğunu burnunun üzerine kapatarak kıvrılmış şekilde yatmaktadır.
Adaptasyon kavramını görselle ilişkilendirerek soruları cevaplayınız.
a) Adaptasyon nedir? 1 ve 3 numaralı kulak yapılarının bulundukları ortamda vücut sıcaklığının dengelenmesine katkısını açıklayınız.
b) 2 ve 4 numaralı kürk özelliklerinin hem sıcaklık dengesi hem de avlanma/korunma açısından sağladığı avantajları yazınız.
c) Kutup tilkisinin kuyruğunu burnunun üzerine kapatarak kıvrılması bir adaptasyon mudur, yoksa uyarıya verilen bir tepki midir? Bu iki kavram arasındaki farkı açıklayarak değerlendiriniz.
ç) “Bir çöl tilkisi kutba götürülürse kısa sürede kürkü kalınlaşır ve kulakları küçülür; çünkü canlılar ihtiyaç duydukları özelliği hemen kazanır.” görüşünü değerlendiriniz.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Adaptasyon (uyum), canlının yaşadığı ortamda hayatta kalma ve üreme şansını artıran kalıtsal özellikleridir. Adaptasyonlar yapısal (vücut yapısı), fizyolojik veya davranışsal olabilir ve uzun süreçte, nesiller boyunca ortaya çıkar. Canlıların çeşitli çevresel koşullara uyum sağlamalarında kalıtsal varyasyon ve adaptasyon işlevsel öneme sahiptir.
✍️ Cevap
a) Adaptasyon, canlının yaşadığı ortamda hayatta kalma ve üreme şansını artıran kalıtsal özellikleridir. Çöl tilkisinin büyük kulakları (1) geniş yüzey alanı ve bol kan damarı sayesinde vücut ısısının dışarı atılmasını kolaylaştırır; sıcak ortamda serinlemeye yardım eder. Kutup tilkisinin küçük kulakları (3) ise yüzey alanını azaltarak ısı kaybını en aza indirir.
b) Çöl tilkisinin ince kürkü (2) fazla ısınmayı önler, kum rengi ise kumla uyumlu olduğundan hem avına hem de avcılarına karşı fark edilmesini zorlaştırır. Kutup tilkisinin kalın kürkü (4) vücut ısısını korur ve soğuktan yalıtım sağlar; beyaz rengi ise karla uyumlu olduğu için avlanırken ve korunurken kamuflaj sağlar.
c) Kuyruğunu burnunun üzerine kapatması, soğuk uyarısına karşı o anda verilen bir tepkidir; ancak bu davranışın tilkilerde kalıtsal olarak bulunması ve hayatta kalma şansını artırması onu aynı zamanda davranışsal bir adaptasyon hâline getirir. Tepki, bireyin anlık bir uyarıya verdiği yanıttır; adaptasyon ise türün nesiller boyunca sahip olduğu ve yaşama, üreme şansını artıran kalıtsal özelliktir.
ç) Görüş doğru değildir. Kürkün kalınlığı ve kulak büyüklüğü gibi yapısal özellikler kalıtsaldır ve bir bireyin yaşamı boyunca ihtiyaç duyduğu için hemen değişmez. Kutba götürülen çöl tilkisi bu özellikleri kazanamaz ve büyük olasılıkla soğuğa dayanamaz. Adaptasyonlar, bireyler arasındaki kalıtsal varyasyonlardan ortama uygun olanların nesiller boyunca daha fazla hayatta kalıp üremesiyle uzun sürede ortaya çıkar.
Görselde gri tekir bir anne kedi (A), siyah-beyaz bir baba kedi (B) ve bu iki kedinin aynı doğumda dünyaya gelen beş yavrusu (1-5) gösterilmiştir. Yavrulardan 1 turuncu, 2 siyah, 3 gri tekir, 4 beyaz üzerine gri lekeli, 5 ise üç renkli tüylere sahiptir. Yavruların kulak, kuyruk ve göz yapısı gibi temel özellikleri ise birbirine benzemektedir.
Varyasyon kavramını görselle ilişkilendirerek soruları cevaplayınız.
a) Varyasyon nedir? Görseldeki yavrular arasında gözlenen farklılıklar varyasyona nasıl örnek olur?
b) Aynı anne ve babadan olan yavruların birbirinden farklı olmasının nedeni nedir? Üreme şekliyle ilişkilendirerek açıklayınız.
c) Bu yavrulardan biri ileride sürekli güneş altında yaşadığı için tüylerinin rengi biraz açılırsa bu değişiklik kalıtsal varyasyon olarak kabul edilebilir mi? Gerekçenizi yazınız.
ç) “Bir türün bireyleri arasında farklılık olması o tür için bir dezavantajdır; bütün bireyler aynı olsaydı tür daha güçlü olurdu.” görüşünü değerlendiriniz.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Canlılar çevresel koşullara uyum sağlamalarında işlevi olan kalıtsal varyasyon (tür içi çeşitlilik) ve adaptasyon (uyum) gibi karakteristik özelliklere sahiptir. Varyasyon, aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıklardır. Eşeyli üremede dişi ve erkek üreme hücrelerinin birleşmesiyle oluşan yavrular, genetik olarak birbirinden ve atalarından farklı özellikler gösterir.
✍️ Cevap
a) Varyasyon, aynı türe ait bireyler arasında görülen kalıtsal farklılıklardır. Görseldeki yavruların hepsi aynı türe (kedi) aittir ve temel özellikleri benzerdir; ancak tüy renkleri ve desenleri birbirinden farklıdır. Bu farklılıklar tür içi çeşitliliğe, yani varyasyona örnektir.
b) Kediler eşeyli ürer. Her yavru, anneden ve babadan gelen üreme hücrelerinin birleşmesiyle oluşur ve her üreme hücresi farklı kalıtsal bilgi kombinasyonları taşıyabilir. Bu nedenle aynı anne ve babadan olan yavrular bile genetik olarak birbirinden farklıdır.
c) Kabul edilemez. Güneş ışığının etkisiyle tüy renginin açılması çevrenin etkisiyle oluşan bir değişikliktir; kalıtsal yapıda bir değişiklik olmadığı için yavrulara aktarılmaz. Kalıtsal varyasyon, genetik yapıdaki farklılıklardan kaynaklanan ve yeni bireylere aktarılabilen farklılıklardır.
ç) Görüş doğru değildir. Bireyler arasındaki farklılıklar, çevre koşulları değiştiğinde bazı bireylerin bu yeni koşullara daha iyi uyum sağlamasına olanak tanır. Bütün bireyler aynı olsaydı, bir hastalık veya ani bir çevre değişikliği bütün bireyleri aynı şekilde etkileyerek türün yok olma riskini artırırdı. Varyasyon türün devamlılığı için bir avantajdır.
Grafikte iki kişinin kanındaki şeker (glikoz) miktarının zamana göre değişimi gösterilmiştir. Yeşil ile gösterilen bant, sağlıklı bir insanda kan şekerinin bulunması gereken normal aralığı ifade etmektedir. P anında her iki kişi de aynı öğünü (ekmek ve meyve) yemiştir. X eğrisi sağlıklı bir kişiye, Y eğrisi ise kan şekerini düzenleme mekanizmasında sorun olan bir kişiye aittir.
Homeostazinin canlılık için önemini grafikle ilişkilendirerek soruları cevaplayınız.
a) X eğrisinde P anından sonra kan şekerinin önce artıp sonra normal aralığa dönmesini açıklayınız.
b) X ve Y eğrilerini karşılaştırınız. Y eğrisindeki durum homeostazi açısından nasıl yorumlanır?
c) Kan şekerinin normal aralıkta tutulması, hücrelerin enerji üretimi ve metabolizma faaliyetleri açısından neden önemlidir?
ç) Bir öğrenci, “Kan şekerini dengede tutmak için en iyisi hiç karbonhidrat yememektir.” demiştir. Bu görüşü homeostazi ve beslenmenin canlılık için önemi açısından değerlendiriniz.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Homeostazi, organizmanın iç ortamının sabit kalmasını sağlayan bir dizi kontrol mekanizmasıdır. Kandaki glikoz miktarı da belirli sınırlar içinde tutulması gereken değerlerden biridir. Besinlerle alınan karbonhidratlar sindirilerek glikoza dönüşür ve kana geçer; vücut, fazla glikozu hücrelere aktarıp depolayarak, gerektiğinde depolardan kana vererek kan şekerini dengede tutar.
✍️ Cevap
a) Öğündeki karbonhidratlar sindirilerek glikoza dönüşür ve kana geçer; bu nedenle P anından sonra kan şekeri yükselir. Sağlıklı kişide vücut bu artışı algılar; glikozun hücrelere alınmasını ve fazlasının depolanmasını sağlayan düzenleyici mekanizmalar çalışır. Böylece kan şekeri bir süre sonra yeniden normal aralığa döner.
b) Her iki kişide de yemekten sonra kan şekeri yükselir; ancak X'te kan şekeri kısa sürede normal aralığa dönerken Y'de daha fazla yükselir ve uzun süre normal aralığın üzerinde kalır. Bu durum, Y kişisinde kan şekerini düzenleyen homeostatik mekanizmanın düzgün çalışmadığını, iç dengenin korunamadığını gösterir.
c) Glikoz, hücrelerde enerji üretimi için kullanılan temel besin maddesidir. Kan şekeri çok düşerse hücreler (özellikle sinir hücreleri) yeterli ATP üretemez ve görevlerini yapamaz. Kan şekeri sürekli yüksek kalırsa damarlar, böbrekler ve diğer organlar zarar görebilir. Bu nedenle metabolizmanın düzenli işlemesi için kan şekerinin normal aralıkta tutulması gerekir.
ç) Görüş doğru değildir. Karbonhidratlar vücudun temel enerji kaynaklarındandır; hiç alınmaması enerji eksikliğine ve metabolizma faaliyetlerinin aksamasına yol açabilir. Sağlıklı bir vücut, dengeli beslenmeyle alınan karbonhidratları homeostatik mekanizmalarla düzenleyebilir. Önemli olan karbonhidratları dengeli ve uygun miktarda tüketmektir.
Görselin sol tarafında soğuk bir kış gününde ince kıyafetlerle dışarıda bulunan bir genç, sağ tarafında ise sıcak bir yaz gününde güneş altında bulunan aynı genç gösterilmiştir. 1 gencin titremesini, 2 kolundaki tüylerin dikleşmesiyle oluşan “tavuk derisi” görüntüsünü, 3 deride oluşan ter damlalarını, 4 ise yüzdeki kızarmayı göstermektedir. Ortadaki termometre, her iki durumda da gencin vücut sıcaklığının yaklaşık olarak aynı kaldığını göstermektedir.
Homeostazi kavramını görselle ilişkilendirerek soruları cevaplayınız.
a) Homeostazi nedir? Görselde vücut sıcaklığının iki farklı ortamda da yaklaşık aynı kalması bu kavramla nasıl ilişkilendirilir?
b) 1 ve 2 numaralı tepkiler soğuk ortamda vücut sıcaklığının korunmasına nasıl katkı sağlar? Metabolizma ile ilişkilendirerek açıklayınız.
c) 3 ve 4 numaralı tepkiler sıcak ortamda vücudun ısı kaybetmesini nasıl sağlar? Bu durumda gencin bol su içmesi neden önemlidir?
ç) “Homeostazi, vücudun iç ortamının hiç değişmemesi demektir.” görüşünü değerlendiriniz.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Canlıların değişen çevre koşullarına karşı iç dengelerinin kararlı tutulması yaşamsal öneme sahiptir. İç denge anlamına gelen homeostazi, organizmanın iç ortamının sabit kalmasını sağlayan bir dizi kontrol mekanizmasıdır. Canlılar dış çevre koşullarına uyum sağlamak için fizyolojik tepkiler de verir; bir insanın vücut sıcaklığının değişmesi fizyolojik bir tepkidir. Homeostazinin korunması için çeşitli faaliyetler gerçekleşir.
✍️ Cevap
a) Homeostazi, organizmanın iç ortamının sabit kalmasını sağlayan kontrol mekanizmalarıdır. Dış ortam sıcaklığı çok farklı olmasına rağmen gencin vücut sıcaklığının yaklaşık aynı kalması, vücudun ısı üretimini ve kaybını düzenleyerek iç dengesini koruduğunu gösterir.
b) Titreme (1) sırasında kaslar istemsiz olarak hızla kasılır; bu sırada metabolizma hızlanır ve besinlerin yıkımıyla açığa çıkan enerjinin bir kısmı ısıya dönüşerek vücudu ısıtır. Tüylerin dikleşmesi (2) deriye yakın bir hava tabakası tutulmasına yardımcı olarak ısı kaybını azaltmaya yöneliktir (insanda bu etki sınırlıdır, tüylü hayvanlarda daha belirgindir).
c) Ter (3) deri yüzeyinden buharlaşırken vücuttan ısı alır ve vücudu serinletir. Yüzdeki kızarma (4), deriye yakın damarların genişleyerek daha fazla kanın deri yüzeyine gelmesinden kaynaklanır; böylece kandaki ısı dış ortama daha kolay aktarılır. Terleme ile çok su ve tuz kaybedildiği için su dengesinin korunması amacıyla bol su içmek gerekir.
ç) Görüş doğru değildir. Homeostazi, iç ortamın belirli sınırlar içinde sabit tutulmasıdır. Vücut sıcaklığı, kan şekeri, su miktarı gibi değerler sürekli küçük değişiklikler gösterir; vücut bu değişiklikleri algılayarak terleme, titreme gibi tepkilerle değerleri yeniden normal aralığa getirir. Yani homeostazi değişmezlik değil, değişimlere karşı sürekli düzenleme yapılmasıdır.
Önizleme kapsamındaki soruları incelediniz.
Bu sayfada ilk 4 soru öğrencilerimizin incelemesi için açık olarak gösteriliyor. Bu OYSS çalışmasındaki kalan 34 soruyu ve soru kütüphanesindeki diğer içerikleri görmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
Abonelik Paketlerini İncele