Bitkilerdeki Tepki Mekanizmaları
Bu konu başlığında toplam 8 soru bulunuyor. Şu anda önizleme kapsamında 4 soru gösteriliyor; tüm sorulara erişim aktif abonelikle açılır.
Şemada farklı uyaranlarla karşılaşan bitki organlarının büyüme tepkileri verilmiştir. I-III'te köklerin, IV'te ise bir asmanın sülüğünün büyüme yönü gösterilmektedir. Her örneği kendi koşulları içinde değerlendiriniz.
Görseli inceleyerek aşağıdaki dört soruyu cevaplayınız.
a) I'deki kökün büyüme yönünü belirleyen uyaran nedir? Tropizma türünü ve yönelim işaretini yazıp bitkiye sağlayabileceği bir yararı açıklayınız.
b) II ve III'teki kök tepkilerini kemotropizma bakımından karşılaştırınız. Birinin pozitif, diğerinin negatif olarak adlandırılmasının nedenini belirtiniz.
c) IV'te sülüğün desteğe sarılmasını başlatan uyaran ve görülen tropizma türü nedir? Bu tepkinin tırmanıcı bir bitkiye sağlayabileceği yararı yazınız.
ç) I'deki kökün nem farkına tepki verdiğini sınamak için bir deney ve bir kontrol düzeneği öneriniz. İki düzenekte aynı tutulması gereken iki koşulu yazınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Bitkilerde suya yönelim hidrotropizma, kimyasal maddelere bağlı yönelim kemotropizma, temasla ilişkili yönelim ise haptotropizma olarak adlandırılır. Uyaran kaynağına doğru büyüme pozitif, kaynaktan uzaklaşma negatiftir. Kökler aynı anda birden fazla uyaranla karşılaşabilir; bir etkenin rolünü araştırırken diğer koşullar kontrol edilmelidir.
✍️ Cevap
a) Uyaran, ortamın farklı bölgelerindeki su veya nem miktarıdır. Kök daha nemli bölgeye doğru büyüdüğü için pozitif hidrotropizma gösterir. Bu yönelim, kökün suya ulaşmasını ve bitkinin su ihtiyacının karşılanmasını kolaylaştırabilir.
b) II'de kök, uygun derişimde mineral bulunan bölgeye yönelmiştir; bu, pozitif kemotropizma örneğidir. III'te kök, yüksek tuz derişimli bölgeden uzaklaşmıştır; ders kitabındaki sınıflandırmayla negatif kemotropizma örneğidir. İşaret, kökün kimyasal uyaran kaynağına yaklaşmasına ya da ondan uzaklaşmasına göre belirlenir.
c) Uyaran, sülüğün destekle temas etmesidir. Bu tepki pozitif haptotropizma (tigmotropizma) olarak adlandırılır. Sülüğün desteğe sarılması bitkinin tutunmasına ve yukarıya doğru gelişmesine yardımcı olur; yaprakların ışığa ulaşmasını kolaylaştırabilir.
ç) Aynı tür ve yaştaki fidelerle iki düzenek hazırlanır. Deney düzeneğinde ortamın bir tarafı daha nemli, kontrol düzeneğinde her tarafı eşit nemli tutulur. Köklerin bir süre sonraki büyüme yönleri karşılaştırılır. Mineral dağılımı, sıcaklık, aydınlatma, başlangıçtaki fide konumu ve gözlem süresi gibi etkenlerden en az ikisi aynı tutulur. Deney tekrarlanarak nem farkına bağlı yönelme araştırılır.
I-II'de aynı tür ve yaştaki fidelerin tek yönden ışık aldıktan sonraki durumu gösterilmiştir. III-IV ise başlangıçta yatay yerleştirilen bir fidenin zamanla değişimini göstermektedir. Bu fide her yönden eşit ışık almaktadır. K kökü, L genç sürgünü belirtir.
Görseli inceleyerek aşağıdaki dört soruyu cevaplayınız.
a) I ve II'deki sürgünlerin neden farklı yönlere büküldüğünü açıklayınız. Her iki sürgünde görülen tropizma türünü ve yönelim işaretini yazınız.
b) IV'te K ve L'nin büyüme yönlerini yer çekiminin yönüyle karşılaştırınız. İkisinde görülen tropizma türünü ve yönelim işaretini belirtiniz.
c) IV'teki fide baş aşağı çevrilip her yönden eşit ışık altında bekletilirse K ve L'nin yeni uzayan uçları hangi yönlere büyür? Gerekçesini yazınız.
ç) K'nın aşağıya, L'nin yukarıya büyümesi bitkinin su ve mineral alması ile fotosentezi açısından hangi yararları sağlar? Açıklayınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Tropizma, bitki organlarının büyüme yönünün uyaranın yönüne bağlı olmasıdır. Uyarana doğru yönelme pozitif, uyaranın tersine yönelme negatiftir. Bu işaretler yararlı ya da zararlı anlamına gelmez. Genç sürgünler ışığa yönelerek pozitif fototropizma; tipik olarak kökler aşağıya büyüyerek pozitif, sürgünler yukarıya büyüyerek negatif geotropizma gösterir.
✍️ Cevap
a) Işık kaynakları farklı taraflardadır. I'deki sürgün sağdaki, II'deki sürgün soldaki ışık kaynağına doğru büyümüştür. Her ikisi de pozitif fototropizma gösterir. Sağa ya da sola bükülmeleri işareti değiştirmez; pozitif olması, ışık kaynağına doğru yönelmeleriyle ilgilidir.
b) K kökü yer çekimiyle aynı yönde, aşağıya doğru büyümüştür; pozitif geotropizma (gravitropizma) gösterir. L sürgünü yer çekiminin tersine, yukarıya doğru büyümüştür; negatif geotropizma gösterir. Her iki hareketin uyaranı da yer çekimidir.
c) K'nın yeni uzayan ucu yeniden aşağıya, L'nin yeni uzayan ucu yeniden yukarıya doğru kıvrılır. Fidenin konumu değişse de yer çekimi aşağı yönlüdür; kök ve sürgün bu uyarana farklı yönlerde büyüyerek tepki verir. Tepki büyüme bölgelerinde zamanla oluşur; fide bir anda bütünüyle dönmez.
ç) Kökün toprağın içine doğru büyümesi bitkinin su ve minerallere ulaşmasına, ayrıca toprağa tutunmasına yardımcı olur. Sürgünün yukarıya büyümesi yaprakların toprak üstüne çıkmasını ve ışık almasını kolaylaştırır. Böylece fotosentez için uygun koşullara ulaşılmasına katkı sağlanır.
Şemada cam kenarındaki sardunya ve Afrika menekşesi ile farklı ışık şiddetlerinde gözlenen akşamsefası çiçekleri gösterilmiştir. Görseller, bitkilerin ışıkla ilişkili iki farklı tepkisini temsil etmektedir.
Görseli inceleyerek aşağıdaki dört soruyu cevaplayınız.
a) I ve II'deki bitkilerde ortak uyaran ve tepki nedir? Bu tepkinin bitkiye sağlayabileceği bir yararı açıklayınız.
b) I'deki genç bir sürgün ışığa yönelirken oksin hangi tarafta daha fazla birikir? İki taraftaki hücre uzamasını karşılaştırınız.
c) I-II ile III-IV'teki hareketleri uyaranın yönüne bağlılık bakımından karşılaştırınız. Hareketlerin adlarını yazınız.
ç) Akşamsefasında ışık şiddetinin çiçeklerin açılmasına etkisini araştırırken bağımsız ve bağımlı değişkeni belirleyiniz. Aynı tutulması gereken iki koşulu yazınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Işık bitkilerde farklı tepkilerle ilişkilidir. Genç sürgünün ışığa doğru büyümesi, yönü ışığın geldiği tarafa bağlı olan pozitif fototropizmadır. Bu büyümede oksinin iki tarafta farklı etkiler oluşturması rol oynar. Akşamsefası örneğinde çiçeklerin ışık şiddetiyle ilişkili açılıp kapanması ise uyaranın yönüne bağlı olmayan fotonasti olarak ele alınır.
✍️ Cevap
a) Ortak uyaran ışıktır; sürgünlerin ve yaprakların ışığın geldiği yöne yönelmesi tepkidir. Bu yönelme, uygun ışık koşullarında yaprakların ışık almasını kolaylaştırarak fotosenteze ve organik besin üretimine katkıda bulunabilir. Bitki bütün olarak yer değiştirmez; organlarının konumu büyümeyle değişebilir.
b) Tek yönden ışık alan genç bir sürgünde oksin, gölgeli tarafta daha fazla birikir. Gölgeli taraftaki hücreler daha fazla uzar; ışık alan taraftaki uzama görece daha azdır. İki tarafın farklı büyümesi sonucunda sürgün ışık kaynağına doğru bükülür.
c) I-II'deki ışığa yönelme, ışığın geldiği yöne bağlı bir büyüme tepkisidir ve pozitif fototropizma olarak adlandırılır. III-IV'te akşamsefası çiçeklerinin açılma durumu ışık şiddetindeki değişimle ilişkilidir; tepkinin yönü ışığın geldiği yöne bağlı değildir. Bu örnek fotonasti olarak sınıflandırılır.
ç) Bağımsız değişken ışık şiddetidir. Bağımlı değişken çiçeklerin açılma derecesi veya açık çiçeklerin oranı olabilir. Bitki türü ve çiçeklerin gelişim evresi, sıcaklık, su koşulları, gözlem süresi ve günün saati gibi etkenlerden en az ikisi aynı tutulmalıdır. Özellikle sıcaklık ve günün saati kontrol edilerek, bu etkenlerin ışık şiddetiyle karıştırılması önlenir.
Şemada küstüm otu ve safran bitkilerine ait temsili görünümler verilmiştir. I-II aynı yaprağın dokunma öncesi ve sonrasını, III-IV ise benzer gelişim evresindeki çiçeklerin farklı sıcaklıklardaki durumunu göstermektedir.
Görseli inceleyerek aşağıdaki dört soruyu cevaplayınız.
a) I-II ve III-IV karşılaştırmalarında tepkiyi başlatan uyaranı ve oluşan tepkiyi ayrı ayrı yazınız.
b) Küstüm otunda kısa sürede görülen kapanma, yalnızca hücre bölünmesiyle açıklanabilir mi? Turgor değişimlerinin rolünü yazınız.
c) Dokunma ve sıcaklık dışında, bitki hareketlerine neden olabilen iki çevresel uyaran yazınız. Her biri için bir bitki hareketi örneği veriniz.
ç) Safranda çiçeklerin açılmasına sıcaklığın etkisini araştırırken bağımsız ve bağımlı değişken ne olur? Aynı tutulması gereken iki koşulu yazınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Bitki organları dokunma, sıcaklık, ışık, su ve yer çekimi gibi uyaranlara tepki verebilir. Küstüm otunun hızlı kapanması, özel hücrelerdeki su ve turgor değişimleriyle ilişkilidir. Sıcaklığa bağlı çiçek açılıp kapanmaları da bitki hareketlerine örnektir. Tepkilerin hangi uyarandan kaynaklandığını sınamak için diğer koşulların kontrol edildiği karşılaştırmalar yapılır.
✍️ Cevap
a) I-II'de uyaran dokunmadır; küstüm otunun yaprakçıkları kapanır ve yaprak sapı aşağı eğilebilir. III-IV'te uyaran sıcaklık değişimidir; bu örnekte 5-10 °C'ta daha kapalı görünen safran çiçekleri, 15-20 °C'ta daha açık durumdadır. İlk örnek mekanik, ikinci örnek sıcaklıkla ilgili bir uyarana verilen tepkidir.
b) Hayır. Kapanma, yeni hücreler oluşmasından çok, yaprak ve yaprakçık tabanlarındaki özel hücrelerin su alıp vermesiyle oluşan turgor değişimleriyle ilişkilidir. Bu basınç değişimleri yaprakçıkların konumunu kısa sürede değiştirir. Bu açıklama küstüm otunun hızlı kapanması içindir; bütün bitki hareketlerinin aynı mekanizmayla gerçekleştiği söylenemez.
c) Işık: Bir bitkinin genç gövdesinin ışığa doğru yönelmesi. Yer çekimi: Kökün yer çekimi yönünde, toprağın derinlerine doğru büyümesi. Suya doğru kök yönelmesi gibi başka doğru uyaran-hareket eşleştirmeleri de kabul edilir.
ç) Bağımsız değişken ortam sıcaklığıdır. Bağımlı değişken çiçeklerin açılma derecesi veya açık çiçeklerin oranı olabilir. Bitki türü ve çiçeklerin gelişim evresi, ışık koşulları, su koşulları, gözlem süresi ve saati gibi etkenlerden en az ikisi aynı tutulmalıdır. Böylece sıcaklık dışındaki etkenlerin sonuca etkisi azaltılır.
Önizleme kapsamındaki soruları incelediniz.
Bu sayfada ilk 4 soru öğrencilerimizin incelemesi için açık olarak gösteriliyor. Konuya ait kalan 4 soruyu ve soru kütüphanesindeki diğer içerikleri görmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
Abonelik Paketlerini İncele