Bitkilerde Yönelme Hareketleri — OYSS Soruları
Bu sayfada yalnızca OYSS etiketiyle ayrılmış açık uçlu sorular yer alıyor. Toplam 10 sorudan şu anda 4 tanesini inceleyebilirsin. Her soruyu önce kendin yanıtla, ardından cevap ve açıklamasını incele.
I-III aynı türdeki genç sürgünleri gösterir. II, sağdan ışık verildikten kısa süre sonraki; III ise bükülme oluştuktan sonraki durumdur. P soldaki, Q sağdaki tarafı belirtir. IV'te başlangıçta benzer boydaki P ve Q hücrelerinin aynı süre sonundaki temsili görünümü verilmiştir.
Görseli inceleyerek aşağıdaki dört soruyu cevaplayınız.
a) I'de sürgün büyürken yana doğru bükülme görülmemesini ışığın yönü ve oksin dağılımıyla ilişkilendirerek açıklayınız.
b) II'de P ve Q taraflarından hangisi daha az ışık alır? Oksin hangi tarafta daha fazladır ve bu dağılım büyümeyi nasıl etkiler?
c) III ve IV'ü birlikte değerlendiriniz. P ve Q hücrelerinin uzama farkı sürgünü hangi yöne büker? Oluşan tepkinin adını yazınız.
ç) Işık kaynağı sağdan sola alınıp bir süre beklenirse yeni büyüyen kısımda oksin dağılımı ve yönelim nasıl değişir? Açıklayınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Genç sürgün tek yönden ışık aldığında oksin gölgeli tarafta daha fazla birikir. Bu taraftaki hücrelerin daha fazla uzaması, iki yandaki büyümeyi farklılaştırır ve sürgünü ışığa doğru büker. Işık yönü değişirse yeni büyüyen kısımlardaki oksin dağılımı ve yönelim de buna göre değişebilir.
✍️ Cevap
a) Işık üstten ve iki yana dengeli geldiği için oksin sürgünün iki tarafına benzer biçimde dağılmıştır. İki taraftaki hücreler benzer miktarda uzar. Bu nedenle sürgün büyüse de bir tarafa doğru belirgin bükülme oluşmaz.
b) Işık sağdan geldiği için soldaki P tarafı daha az ışık alır. Oksin P tarafında daha fazla birikir. Genç sürgünde bu dağılım, P tarafındaki hücrelerin Q tarafındakilerden daha fazla uzamasına yol açar.
c) P tarafındaki hücreler Q tarafındakilerden daha fazla uzamıştır. Daha fazla uzayan sol taraf dışta kalır; sürgün daha az uzayan sağ tarafa, yani ışık kaynağına doğru bükülür. Bu tepki pozitif fototropizmadır. IV'teki şema hücrelerin uzama farkını göstermektedir.
ç) Bu kez sağdaki Q tarafı gölgede kalır ve oksin bu tarafta daha fazla birikir. Q tarafındaki hücrelerin daha fazla uzaması, yeni büyüyen kısmın soldaki ışık kaynağına doğru yönelmesini sağlar. Yön değişikliği büyümeyle zaman içinde oluşur; önceden oluşmuş gövde bir anda dönmez.
I'de farklı konumlardaki tohumların çimlenmesi, II-III'te yatay kök ve sürgünde yönelme öncesindeki oksin dağılımı, IV'te ise bir süre sonraki yönelim gösterilmiştir. Kırmızı noktalar oksini temsil eder. Işığın her yönden eşit geldiği, nemin dengeli olduğu kabul edilmiştir.
Görseli inceleyerek aşağıdaki dört soruyu cevaplayınız.
a) I'de tohumların konumları farklı olsa da kök ve sürgünler hangi yönlerde büyümüştür? Bu tepkilerin adlarını ve yönelim işaretlerini yazınız.
b) II ve III'teki oksin dağılımını karşılaştırınız. Oksinin bu koşullarda kök ve sürgünde hücre uzamasına etkisi aynı mıdır? Açıklayınız.
c) IV'te kökün ve sürgünün hangi tarafındaki hücreler daha fazla uzamıştır? Bu farkın organları neden zıt yönlerde büktüğünü açıklayınız.
ç) Işığın ve nemin tek yönden etkili olması sonuçları nasıl karıştırabilir? Yer çekiminin etkisini incelemek için bu koşulları nasıl düzenlersiniz?
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Yatay konuma getirilen genç kök ve sürgünde oksin alt tarafta daha fazla birikebilir. Bu artış kökte hücre uzamasını yavaşlatırken sürgünde uzamayı artırır. İki tarafın farklı uzaması kökü aşağıya, sürgünü yukarıya büker. Yönelme incelenirken ışık ve nem gibi diğer uyaranlar kontrol edilmelidir.
✍️ Cevap
a) Kökler yer çekimi yönünde aşağıya büyüyerek pozitif geotropizma, sürgünler yer çekiminin tersine yukarıya büyüyerek negatif geotropizma gösterir. Geotropizma, gravitropizma olarak da adlandırılır. Tohumun başlangıç konumu değişse de bu genç organların yönelmesini yer çekimi etkiler.
b) Her iki organda da oksin alt tarafta daha fazladır. Ancak etkisi aynı değildir. Yer çekimine yönelimde görülen bu oksin artışı, kökün alt tarafında hücre uzamasını yavaşlatırken sürgünün alt tarafında hücre uzamasını artırır. Oksinin etkisi organa ve derişimine bağlıdır.
c) Kökte üst taraftaki hücreler alt taraftakilerden daha fazla uzar; kök daha az uzayan alt tarafa doğru bükülür. Sürgünde ise alt taraftaki hücreler üst taraftakilerden daha fazla uzar; sürgün yukarıya bükülür. Aynı taraftaki oksin artışı iki organda farklı uzama oluşturduğu için yönelimler zıttır.
ç) Tek yönlü ışık sürgünde fototropizmaya, nem farkı kökte hidrotropizmaya neden olabilir. Böylece görülen yönelmenin hangi uyarandan kaynaklandığını ayırmak zorlaşır. Yer çekiminin etkisini incelemek için ışığın her yönden eşit geldiği ve yetiştirme ortamının eşit nemli olduğu koşullar hazırlanır.
Deneyin bütün aşamaları karanlıkta yapılmıştır. Önce kesilen koleoptil ucu agar üzerinde bekletilmiş, sonra uzaklaştırılmıştır. Alt bölümde, uçları kesilmiş eş büyüklükteki koleoptillere farklı agar blokları yerleştirilmiştir. Kesikli çizgiler başlangıç boyunu, çizimler aynı gözlem süresinin sonundaki durumu göstermektedir. Diğer koşullar eşittir.
Görseli inceleyerek aşağıdaki dört soruyu cevaplayınız.
a) Koleoptil ucundan agara geçen X maddesinin adı nedir? Agarın bu deneydeki görevini açıklayınız.
b) I ve II'yi karşılaştırınız. I'in kontrol grubu olarak kullanılmasının nedeni nedir? Farklı sonucu oluşturan etkeni belirtiniz.
c) III'te agar soldayken koleoptil neden sağa bükülmüştür? Aynı agar sağ tarafa yerleştirilse hangi yönde bükülme beklenirdi?
ç) III'teki bükülmeyi fototropizma olarak adlandırmak doğru mudur? Karanlıkta büyüme ve bükülme görülmesinin neyi gösterdiğini açıklayınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Koleoptil ucundan agara geçebilen oksin, kesilmiş koleoptilde hücre uzamasını etkiler. Oksinli agar ortalandığında iki tarafın benzer uzaması dik büyümeye; tek tarafa yerleştirildiğinde farklı uzama agarın tersine bükülmeye yol açabilir. Deneyin karanlıkta yapılması, bu bükülmenin ışığa yönelimden ayrı değerlendirilmesini sağlar.
✍️ Cevap
a) X, oksindir. Agar, uçtan geçen bu büyüme düzenleyici maddenin içinde yayılabildiği ve daha sonra kesilmiş koleoptile aktarılabildiği jel ortamdır. Agar oksin üreten bir yapı değildir; uçtan gelen kimyasalı alıp taşıyan bir ortam olarak kullanılmıştır.
b) I'de uçla temas etmemiş agar kullanılmış ve bu gözlem süresinde belirgin uzama ya da bükülme gösterilmemiştir. II'de uçla temas etmiş agar kullanılmış ve koleoptil dik olarak uzamıştır. I, agarın tek başına etkisini karşılaştırmaya yarar. Sonuç farkı, uçtan agara geçen oksinin varlığıyla açıklanır.
c) Oksin soldaki agardan koleoptilin sol tarafına geçer ve buradaki hücrelerin daha fazla uzamasını sağlar. Sol taraf daha fazla uzadığı için koleoptil daha az uzayan sağ tarafa, yani agarın tersine bükülür. Aynı koşullarda agar sağ tarafa yerleştirilse sağ tarafın daha fazla uzaması ve sola bükülme beklenirdi.
ç) Doğru değildir; deneyde yönlü bir ışık uyaranı yoktur. Bükülme, oksinin tek tarafa uygulanmasıyla iki tarafın farklı uzamasından kaynaklanır. Sonuçlar, oksinin büyüme üzerindeki etkisinin ve asimetrik dağılımının oluşturduğu bükülmenin karanlıkta da ortaya çıkabildiğini gösterir. Bu sonuçtan bitkinin yaşamı boyunca hiç ışığa ihtiyaç duymadığı sonucu çıkarılmaz.
Şemada uçları kesilip yeniden yerleştirilen koleoptillerin sağdan gelen ışık altında sonraki durumları gösterilmiştir. Bütün uçlar yerindedir ve ışığa açıktır. Uç ile alt bölüm arasındaki mika kimyasal madde geçişini engellerken jelatin geçişe izin verir. Diğer deney koşulları eşit tutulmuştur.
Görseli inceleyerek aşağıdaki dört soruyu cevaplayınız.
a) I ile II'de neden farklı sonuçlar oluşmuştur? Bu karşılaştırma, uçtan alt bölüme iletilen sinyalin yapısı hakkında ne düşündürür?
b) III ve IV'ü karşılaştırınız. Işık sağdan geldiğine göre hangi taraftaki mika yönelmeyi engellemiştir? Sinyalin iletimi hakkında çıkarımınızı yazınız.
c) IV'teki koleoptil sağa bükülürken oksin hangi tarafta daha fazla etki gösterir? İki taraftaki hücre uzamasını karşılaştırarak bükülmeyi açıklayınız.
ç) Bir öğrenci, I'de yönelme olmadığı için koleoptil ucunun ışığı algılamadığını söylüyor. Bu yorum doğru mudur? Algılama ile iletimi ayırarak açıklayınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Koleoptil ucunda oluşan kimyasal büyüme uyarısı alt bölgelere taşınabilir. Jelatin bu geçişe izin verirken mika engeller. Tek yönlü ışık altında gölgeli taraftaki oksin etkisi hücrelerin daha fazla uzamasına katkı sağlar; iki tarafın farklı uzaması koleoptili ışığa doğru büker. Işığın algılanması, sinyalin taşınması ve büyüme tepkisi ayrı basamaklardır.
✍️ Cevap
a) I'de araya konan mika kimyasal geçişi engeller ve yönelme görülmez. II'de jelatin geçişe izin verir ve koleoptil ışığa yönelir. Sonuç, uçtan aşağıya taşınabilen bir kimyasal sinyalin büyüme tepkisinde rol aldığı düşüncesini destekler.
b) III'te sol, yani gölgede kalan taraftaki mika yönelmeyi engellemiştir. IV'te sağ, yani aydınlık taraftaki mika yönelmeyi engellememiştir. Bu sonuçlar, ışığa yönelmede etkili kimyasal uyarının uçtan aşağıya özellikle gölgeli taraftan iletilmesinin önemli olduğunu gösterir.
c) Oksin gölgede kalan sol tarafta daha fazla birikir ve bu taraftaki hücrelerin daha fazla uzamasını sağlar. Sağdaki aydınlık tarafta hücre uzaması daha azdır. İki taraf eşit uzamadığı için koleoptil daha az uzayan sağ tarafa, yani ışık kaynağına doğru bükülür.
ç) Bu sonuçtan böyle bir yargıya varılamaz. I'de uç yerindedir ve ışığa açıktır; mika ucun altında bulunmaktadır. Yönelmenin olmaması, ışığın hiç algılanmamasından değil, algılama sonrasındaki kimyasal uyarının alt bölüme geçişinin engellenmesinden kaynaklanabilir. Bu deney, algılama ile sinyal iletiminin farklı basamaklar olduğunu gösterir.
Önizleme kapsamındaki soruları incelediniz.
Bu sayfada ilk 4 soru öğrencilerimizin incelemesi için açık olarak gösteriliyor. Bu OYSS çalışmasındaki kalan 6 soruyu ve soru kütüphanesindeki diğer içerikleri görmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
Abonelik Paketlerini İncele