Bağışıklık Sistemi — OYSS Soruları
Bu sayfada yalnızca OYSS etiketiyle ayrılmış açık uçlu sorular yer alıyor. Toplam 20 sorudan şu anda 4 tanesini inceleyebilirsin. Her soruyu önce kendin yanıtla, ardından cevap ve açıklamasını incele.
İki okulda aynı süre boyunca izlenen öğrenci sayıları, aşılanma sayıları ve yeni vaka sayıları tabloda verilmiştir. Veriler soruya özel oluşturulmuştur. Vakaların hangi öğrencilerde görüldüğü belirtilmemiştir.
Oranları toplam öğrenci sayısına göre hesaplayınız; tablonun gösterdiği bilgi ile kanıtlamadığı sonuçları ayırınız.
a) K ve L okullarındaki aşılanmış öğrenci yüzdelerini hesaplayınız.
b) Her okulda toplam öğrencilerin yüzde kaçı yeni vaka olarak kaydedilmiştir? Hangi okulun oranı daha düşüktür?
c) İki okul arasındaki farkın yalnızca aşılanmadan kaynaklandığını bu tabloyla kanıtlayabilir miyiz? İncelenmesi gereken iki başka etken yazınız.
ç) Tablodan 'Aşılanan öğrencilerin hiçbiri hastalanmamıştır.' sonucu çıkarılabilir mi? Hangi ek bilgiye ihtiyaç vardır?
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Toplum sağlığı verilerini yorumlarken sayıların yanında oranlara ve karşılaştırma koşullarına da bakılır. İki gruptaki farklılık tek başına neden-sonuç kanıtı değildir. Toplam vaka sayısı, aşılı ve aşısızların ayrı risklerini göstermez.
✍️ Cevap
a) K'de 80/400 × 100 = %20; L'de 320/400 × 100 = %80'dir. Öğrenci sayıları eşit olsa da aşılanmış öğrenci oranları farklıdır.
b) K'de 40/400 × 100 = %10; L'de 12/400 × 100 = %3'tür. L'nin yeni vaka oranı daha düşüktür. Bu oranlar her okulun bütün öğrencileri içindeki vakaları gösterir; yalnız aşılı öğrencilerin vaka oranı değildir.
c) Tek başına bu tabloyla kanıtlayamayız. Örneğin etkenle temas sıklığı, havalandırma, hijyen koşulları, önceden kazanılmış bağışıklık veya öğrencilerin özellikleri de farklı olabilir. Bu etkenleri incelemek, gözlenen ilişkiyi daha doğru yorumlamayı sağlar.
ç) Çıkarılamaz. Yeni vakaların aşılanmış ve aşılanmamış öğrenciler arasında nasıl dağıldığı verilmemiştir. Bu iki gruptaki kişi ve vaka sayıları ayrı ayrı bilinmelidir. Aşılanma oranı yüksek grupta daha az vaka görülmesi, aşılılarda hiç vaka olmadığı anlamına gelmez.
Aynı temas ağı iki farklı korunma durumuyla modellenmiştir. S etkeni taşır, H aşılanmamıştır. Bu basitleştirilmiş modelde turkuaz kişiler korunmuştur ve etkeni bulaştırmaz. Gerçek hayatta koruma ve bulaşmayı azaltma düzeyi değişebilir.
Çizgiler teması, kırmızı oklar modelde mümkün olan bir bulaşma yolunu gösterir. K ile L'yi karşılaştırınız.
a) K'deki kırmızı okları izleyerek S'den H'ye uzanan örnek bulaşma yolundaki kişileri sırayla yazınız.
b) L'de H aşılanmadığı hâlde modeldeki korunmuş kişiler onun etkenle karşılaşma olasılığını nasıl etkiler?
c) L'deki H, bu dolaylı korunma sayesinde aktif ya da pasif bağışıklık kazanmış sayılır mı? Gerekçenizi yazınız.
ç) Modelden 'Her aşı, her hastalıkta bulaşmayı tamamen durdurur.' sonucu çıkarılabilir mi? Modelin bir sınırlılığını açıklayınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Bir toplumda bulaşma zincirlerinin azalması, bağışıklığı olmayan kişilerin etkenle karşılaşma olasılığını da azaltabilir. Bu dolaylı korunma, o kişiye antikor aktarılması anlamına gelmez. Etkinin büyüklüğü hastalığa ve aşıya göre değişir.
✍️ Cevap
a) Gösterilen örnek yol S → B → E → F → H'dir. Bu, ağdaki temaslardan oluşan olası bir yoldur. Temas çizgisinin bulunması gerçek hayatta her temasın mutlaka bulaşmayla sonuçlanacağını göstermez.
b) Korunmuş kişiler modelde bulaşmayı sürdürmediği için S'den başlayan zincir H'ye ulaşamaz. Böylece H dolaylı korunur. Gerçek toplumlarda zincirlerin azalması riski düşürebilir; bu model bütün gerçek koşullarda sıfır risk garantisi değildir.
c) Hayır. Modelde H'nin kendi hücreleriyle yeni bir özgül yanıt oluşturduğu ya da dışarıdan hazır antikor aldığı gösterilmemiştir. Dolaylı korunma, etkenle karşılaşma olasılığının azalmasıdır; aktif veya pasif bağışıklık kazanımıyla aynı şey değildir.
ç) Çıkarılamaz. Model, korunmuş kişilerin hiç bulaştırmadığını varsayarak durumu basitleştirir. Gerçekte hastalıkların bulaşma yolları, aşıların enfeksiyonu ve bulaşmayı azaltma etkileri, kişilerin yanıtları farklıdır. Her hastalık için aynı dolaylı koruma düzeyi beklenemez.
A'da anneden plasenta yoluyla, B'de anne sütüyle bebeğe antikor aktarımı; C'de ise başka bir kaynakta üretilmiş antikorların kişiye verilmesi gösterilmiştir. Mavi Y biçimleri hazır antikorlardır.
Antikorların kaynağını, aktarılma yolunu ve korumanın özelliklerini karşılaştırınız.
a) A, B ve C'deki bağışıklık yollarını doğal pasif ya da yapay pasif olarak sınıflandırınız.
b) A'daki aktarım ile B'deki aktarımın yolunu karşılaştırınız. B'deki antikorların görev yaptığı yere ilişkin görsel ayrıntıyı belirtiniz.
c) Bu antikorların korumaya katkı sağlaması için alıcının önce kendi antikorlarını üretmesi gerekir mi? Koruma neden geçicidir?
ç) 'Bebeğe antikor geçtiğine göre bebeğin o antijene özgü hafıza hücreleri de kesin oluşmuştur.' yargısını düzeltiniz.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Pasif bağışıklıkta antikorlar başka bir kaynaktan hazır alınır. Plasenta ve anne sütüyle aktarım doğal, antikor içeren bir ürünle aktarım yapay pasif bağışıklığa örnektir. Aktarımın kendisi alıcıda özgül hafıza oluşturmaz.
✍️ Cevap
a) A ve B doğal pasif, C yapay pasif bağışıklık örnekleridir. Üçünde de gösterilen antikorlar alıcı kişinin kendi hücrelerinde yeni üretilmemiş, başka bir kaynaktan hazır alınmıştır.
b) A'da bazı anne antikorları plasentadan fetüsün dolaşımına geçer. B'de antikorlar sütle bebeğin sindirim kanalına ulaşır; özellikle bağırsak yüzeyinde korunmaya katkı sağlar. Süt antikorlarının mutlaka bebeğin kanına geçmesi gerektiği düşünülmemelidir.
c) Gerekmez; antikorlar hazır alınmıştır ve uygun antijenlere bağlanabilir. Zamanla parçalanıp azaldıkları için koruma geçicidir. Süre, antikor ve aktarım koşullarına göre değişebilir; bütün örnekler için tek bir kesin gün sayısı verilemez.
ç) Hazır antikor aktarımı, bebeğe hafıza hücresi kazandırmakla aynı şey değildir. Pasif aktarımın kendisi alıcıda o antijene özgü hafıza oluşturmaz. Bebeğin kendi aktif bağışıklık yanıtıyla sonradan hafıza kazanması ise ayrı bir süreçtir.
K yolunda bir üretim hücresinin yaptığı antijen proteinleri ayrıştırılıp aşıya konmaktadır. L yolunda ise aşıyla verilen bilgi, kişinin hücrelerinde antijen proteininin yapılmasını sağlamaktadır.
İki yolun bağışıklık sistemine antijeni nasıl tanıttığını karşılaştırınız.
a) K ve L'den hangisi rekombinant protein aşısını, hangisi mRNA aşısını temsil eder? Aşıyla taşınan temel şeyi yazınız.
b) L'de mRNA'nın hücreye girmesinden bağışıklık sisteminin uyarılmasına kadar temel olayları sırayla açıklayınız.
c) Şemada L'deki mRNA'nın çekirdeğe giden bir oku bulunmamasını DNA ile ilişkisi bakımından açıklayınız.
ç) K ve L neden pasif değil aktif bağışıklık oluşturma yollarıdır? Hazır antikor aktarımıyla farkını yazınız.
🧬 Sorunun Konusuna Dair Kısa Açıklama
Rekombinant protein aşısında uygun antijen proteini üretim sürecinde elde edilir. mRNA aşısında ise hücreye antijen proteinini yapma bilgisi taşınır. İki yol da kişinin kendi kazanılmış bağışıklık yanıtını oluşturmasını hedefler.
✍️ Cevap
a) K rekombinant protein aşısıdır; hazırlanmış antijen proteinini taşır. L mRNA aşısıdır; antijen proteininin yapılması için gereken mRNA bilgisini taşır. L'de antijen proteini kişinin hücreleri tarafından üretilir.
b) mRNA hücrenin sitoplazmasına ulaşır. Ribozomlar bu bilgiyi kullanarak antijen proteinini üretir. Bağışıklık sistemi bu antijeni tanır ve uygun kazanılmış yanıt gelişebilir. Hücreler mRNA'yı zamanla parçalar; mRNA'nın sürekli kalması gerekmez.
c) Aşı mRNA'sı görevini sitoplazmada görür; çekirdeğe girip kişinin DNA'sını değiştirmesi gerekmez ve DNA'ya eklenmez. Verilen bilgi, ribozomlarda protein üretiminde kullanılır. Antijen üretmek ile kişinin genetik yapısını değiştirmek aynı olay değildir.
ç) Her iki yolda da kişinin kendi bağışıklık hücreleri antijene karşı yanıt verir; antikor ve hafıza hücreleri oluşabilir. Hazır antikor aktarımında ise başka kaynakta üretilmiş antikorlar alınır. Aşıyla taşınan antijen veya üretim bilgisi, hazır antikor değildir.
Önizleme kapsamındaki soruları incelediniz.
Bu sayfada ilk 4 soru öğrencilerimizin incelemesi için açık olarak gösteriliyor. Bu OYSS çalışmasındaki kalan 16 soruyu ve soru kütüphanesindeki diğer içerikleri görmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
Abonelik Paketlerini İncele