Mantarlar
► Mantarlar, ökaryot hücre yapısına sahiptirler.
► Genellikle çok hücrelidirler ancak bira mayası (maya mantarı) tek hücrelidir.
► Tüm mantarlar heterotrof beslenirler. Heterotrof beslenmeleri saprofit yada parazit beslenme şeklindedir.
► Saprofit beslenen mantarlar; madde döngülerinde görev alır.
► Parazit olanlar ise hastalık yapar. Örneğin; pamukçuk, saçkıran hastalığı, ayak, el ve tırnaklarda oluşan mantar hastalıkları gibi.
► Hücre içinde ürettikleri enzimleri ekzositoz ile hücre dışına vererek organik atıkları ayrıştırırlar (Hücre dışında).
► Daha sonra oluşan monomerleri Hif adı verilen pamuksu yapıya sahip uzantılar ile hücrelerine alırlar.
► Hiflerin birleşmesiyle oluşan yapıya Miselyum denir. (Miselyum; hif demetidir.)
► Miselyumlar; mantarın bulunduğu ortama tutunmasında, yayılmasında ve beslenmesinde etkili olan yapılardır.
► Mantarlarda kök ve gövde gibi yapıları bulunmaz.
► Mantarlar spor hücreleri ile eşeyli ve eşeysiz olarak çoğalırlar. Eşeyli üremeleri; eşeyli ve eşeysiz üremenin birbirini takip ettiği özel bir üreme şekli (Metagenez) ile olur.
► Taşıdıkları spor keselerinde spor hücreleri oluşur. Spor kesesinin patlamasıyla sporlar; rüzgar, su ve böceklerin etkisiyle çevreye dağılır. Nemli ve uygun koşullarda bu spor hücreleri çimlenerek yeni mantarları oluşturur.
► Sporlar; çevre şartlarına çok dayanıklı olup yıllarca canlı kalabilirler.
Bazı mantar türlerinde ise eşeysiz üreme görülür. Bu üreme çeşitleri; basit ikiye bölünme, sporlanma veya tomurcuklanma ile olur. Örneğin bira mayası bu yollarla çoğalır.
► Hücre dışına salgıladıkları enzimlerle organik atıkları inorganik maddelere dönüştürüler ve madde döngülerinde rol oynarlar.
► Mantarlarda yer değiştirme şeklinde aktif hareket yoktur. Pasif hareket ederler.
► Hücre duvarlarında; azot içeren bir polisakkarit olan kitin bulunur.
► Glikozun fazlasını Glikojen olarak depo ederler.
► Bazı mantar türleri yeşil alglerle karşılıklı faydaya dayalı bir birliktelik oluştururlar. Bu birlikteliğe Liken denir.
► Bu birliktelikte (sıkı mutualizm); Algler, fotosentez ile ürettikleri besin ve oksijeni mantara verir. Mantar ise O2'li solunum ile ürettiği CO2 ve H2O'yu fotosentezde kullanması için alge verir.
► Ayrıca canlı bitki kökleri ile mantar hifleri arasında da karşılıklı yarara dayalı mutualist bir ilişki vardır. Bu ilişkiye Mikoriza denir.
► Mikoriza birlikteliğinde mantar hifleri bitkinin kök yüzey alanını genişleterek bitkinin topraktan daha çok su, mineral ve tuz alımını sağlar. Bitki ise mantara organik besin sağlar.
| Mantarların Bitkilere ve Hayvanlara Benzeyen Yönleri | |
| Bitkiler | Hayvanlar |
| Hücre çeperi (duvarı) bulundurma | Heterotrof beslenme |
| Aktif hareket edememe | Fotosentez yapamama |
| Spor hücresi ile çoğalma (Metagenez) | Kök, gövde ve yaprak taşımama |
| Glikojen depolama | |
Bazı Mantar Çeşitleri
Maya Mantarları (Bira Mayası)
► Bitki ve hayvan özsuyu dahil sıvı ya da nemli ortamlarda yaşarlar.
► Bir hücreli olan tek mantar türüdür. Mikroskobiktir.
► Eşeysiz olarak basit hücre bölünmesi ya da tomurcuklanarak çoğalırlar.
► Maya mantarları etil alkol fermantasyonu yaparlar.
| Maya mantarları fermantasyon yapabilme özelliğinde olduğu için; Hamurun mayalanması, alkol (bira ve şarap üretimi) üretimi, peynir, antibiyotik, gıda, deterjan ve ilaç üretiminde kullanılırlar. |
Küf Mantarları
► Çok hücrelidirler.
► Hızlı büyüyen ve eşeysiz çoğalan mantarlardır.
► Küf mantarları nemli ve ılık ortamlarda sporlarla hızlı çoğalır.
► Bu mantarların miselyumları çeşitli besin maddelerinin üzerine tutunur. Parazit ya da saprofit beslenerek besinlerin küflenmesine neden olur.
► Örneğin; ekmek küfü, limon ve peynir küfü vb.bunlar zararlı küf mantarlarıdır.
► Bazı küf mantarlarından antibiyotikler elde edilir. Bu antibiyotikler bakterilerin ölümüne neden olduğu için hastalıkların tedavisinde kullanılırlar.
Şapkalı Mantarlar
► Çoğu zehirli olup sağlık sorunlarına hatta ölüme yol açabilir.
► Bazı türleri Protein, B vitamini ve mineral bakımından zengin olduğu için besin olarak kullanılır.
► Doğada çok türleri bulunur. Zehirli mantarları ayırt etmek ancak laboratuvar koşullarında mümkündür. Bu nedenle besin olarak kullanılan mantar türleri kültür ortamında yetiştirilir.
► Çok hücrelidirler. Besinlerini hiflerin oluşturduğu miselyumlarla yaşadıkları ortamdan hazır alırlar. Yani heterotrof beslenirler.
► Üremeleri: Şapkalı yapıların altında spor keseleri bulunur. Bu keselerde oluşan spor hücreleri üremelerini sağlar.
Parazit Mantarlar
► Tahıl ve meyvelerde, insan ve hayvanlarda hastalık yapan mantarlardır.
► Parazit beslenirler. Çok hücrelidirler.
► İnsanda saçkıran, ciltte mantar enfeksiyonları, ağızda ve boğazda pamukçuk denilen hastalığa, üreme organları ve akciğer zarında enfeksiyonlara neden olurlar.
Mantarların Biyolojik ve Ekonomik Önemleri
► Besin kaynağı olarak kullanılırlar.
► Penicilin gibi antibiyotik üretiminde kullanılırlar.
► Madde döngülerinde görev alırlar.
► Çeşitli ilaçların üretiminde ve biyoteknolojik araştırmalarda kullanılırlar.
► Çevre kirliliği ile mücadelede (Bioremediasyon) kullanılırlar. Örneğin petrol kirliliğine maruz kalmış bölgelerde petrol yiyen mantarlar kullanılarak temizlik sağlanır.
► Toprağı mineral yönünden zenginleştirirler.
► Fermente ürünlerin üretiminde kullanılırlar. Mayalar; ekmek, bira, şarap ve benzeri ürünlerin üretiminde kullanılır.
► Ölü bitki, hayvan ve canlı atıklarının çürümesini sağlayarak çevre kirliliğini önlerler.
► Biyoteknolojik çalışmalarda kullanılırlar. Örneğin; Enzim üretimi, biyoyakıt üretimi gibi alanlarda kullanılırlar.
► Hamurun mayalanması etil alkol fermantasyonu ile olur.
► Hamuru mayalamak için Saccharomyces cerevisiae türü maya mantarları kullanılır.
► Hamura katılan maya hücreleri etil alkol fermantasyonu yaparak CO2 ve Etil Alkol üretirler.
► Fermantasyon sonucu açığa çıkan CO2 hamurun kabarmasına ve ekşimesine neden olur.
► Fırına sürülen bu hamur pişince maya hücreleri ölür ve etil alkol buharlaşarak yok olur.
► Maya hücrelerindeki enzimlerin çalışabilmesi için un ve mayaya su ilave edilir. Çünkü enzimler susuz ortamda çalışmazlar.
►Fermantasyon için gerekli ısıyı sağlamak ve O2 girişini önlemek için hamurun üzeri kapatılır.
► Bir süre sonra hamur mayalanır ve üzeri açılarak O2 girmesi ve sıcaklığın düşmesi sağlanır. Böylece fermantasyon durdurulur.
Konuya Ait Çıkmış Sorular
Konu İle İlgili Sorular
Soru 1.
Emre, peynir yapımında kullanılan bazı maya mantarlarının süt ürünlerini fermente ettiğini öğrenir. Maya mantarlarının süt ürünlerinde nasıl bir rol oynadığını merak eder.
Maya mantarları peynir üretiminde nasıl bir süreçten sorumludur? Bu sürecin peynirin lezzet ve yapısına katkısı nedir?
Soru 2.
Ayşe, parkta mantar toplarken bazı mantar türlerinin yenilebilir olduğunu fakat bazılarının zehirli olduğunu duyar. Zehirli mantarları ayırt etmenin zor olduğunu öğrenir.
Ayşe’nin duyduğu gibi bazı mantarların zehirli olması hangi sağlık risklerini oluşturur? Zehirli mantarların belirlenmesi için hangi yöntemler kullanılmalıdır?
Soru 3.
Ahmet, biyoloji dersinde maya mantarlarının tek hücreli olduğunu ve alkol fermantasyonu yapabildiklerini öğrenir. Ekmek mayalanırken hamurun kabardığını fark eder.
Ahmet’in gözlemlediği ekmek mayalanması sürecinde maya mantarları hangi maddeleri üretir ve hamurun kabarmasına neden olan süreç nedir?
Soru 4.
Mantarlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(2019-YKS-Temel Yeterlilik Testi (TYT))
Doğru Cevap: E
1. Sorunun Analizi
Soru, mantarlarla ilgili verilen beş ifadeden hangisinin biyolojik olarak yanlış olduğunu belirlememizi istemektedir. Her bir şıkkı dikkatle inceleyerek doğruluğunu değerlendirmemiz gerekmektedir.
2. Şıkların Değerlendirilmesi
A) Moleküler verilere göre mantarlar bitkilerden daha çok hayvanlara benzerlik göstermektedir.: Bu ifade doğrudur. Moleküler filogenetik çalışmalar, mantarların (Fungi) hayvanlar (Animalia) alemiyle, bitkiler (Plantae) aleminden daha yakın bir evrimsel ilişkiye sahip olduğunu göstermektedir. Her iki grup da Opisthokonta üst grubuna dahildir.
B) Bazı mantar türleri, birçok bitkinin topraktan mineral alımında işlev görür.: Bu ifade doğrudur. Mantarlar, mikoriza adı verilen simbiyotik ilişkiler kurarak bitki kökleriyle birleşirler. Bu sayede bitkilerin özellikle su ve mineralleri (özellikle fosfor) topraktan daha etkin bir şekilde almalarına yardımcı olurlar. Karşılığında da bitkiden fotosentez ürünlerini alırlar. Bu, doğadaki en yaygın simbiyotik ilişkilerden biridir.
C) Bazı mantar türleri ilaç üretiminde kullanılmaktadır.: Bu ifade doğrudur. Mantarlar, tıp ve eczacılık alanında önemli bir yere sahiptir. Örneğin, ilk antibiyotik olan penisilin (*Penicillium* cinsi mantarlardan) ve bağışıklık sistemini baskılayıcı siklosporin gibi birçok kritik ilaç mantarlardan elde edilmektedir.
D) Bazı mantar türleri doğadaki madde döngülerinde ayrıştırıcı olarak işlev görür.: Bu ifade doğrudur. Mantarlar, bakterilerle birlikte ekosistemlerdeki en önemli ayrıştırıcılardır (saprofitler). Ölü organik maddeleri (bitki ve hayvan kalıntıları) parçalayarak, besin maddelerinin doğaya geri dönmesini ve madde döngülerinin devam etmesini sağlarlar.
E) Mantarlar, yoğurt üretiminde fermantasyonu gerçekleştirir.: Bu ifade yanlıştır. Yoğurt üretimi, sütün fermantasyonu ile gerçekleşir, ancak bu süreç mantarlar (örneğin mayalar) tarafından değil, **laktik asit bakterileri** (başlıca *Lactobacillus bulgaricus* ve *Streptococcus thermophilus*) tarafından gerçekleştirilir. Mantarlar ise ekmek yapımı (maya) veya alkol üretimi gibi başka fermantasyon süreçlerinde rol oynarlar, ancak yoğurt üretiminde doğrudan görev almazlar.
3. Sonuç
Yukarıdaki değerlendirmelere göre, E şıkkındaki ifade yanlış bilgi içermektedir. Yoğurt fermantasyonu mantarlar değil, bakteriler tarafından gerçekleştirilir. Bu nedenle, sorunun doğru cevabı E şıkkıdır.
Soru 5.
Küf mantarlarıyla ilgili olarak verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
Doğru Cevap: C
Küf mantarlarının beslenme ve solunum özellikleri
Küf mantarları canlılar aleminde heterotrof beslenen, yani kendi besinini üretemeyen organizmalardır. Fotosentez yapmazlar, bu yüzden CO2 özümleyemezler. Bunun yerine çevreden hazır organik besinler alırlar. Ayrıca çoğalma yöntemleri arasında sporlar önemli bir yer tutar. Solunumları oksijenli ortamlarda mitokondrilerde gerçekleşir ve hücrelerinde çekirdek zarı vardır.
Şıkların değerlendirilmesi
A) Heterotrof beslenirler: Doğru. Küf mantarları kendi besinlerini üretemez, heterotrofturlar.
B) Sporla çoğalırlar: Doğru. Küf mantarları sporlar aracılığıyla çoğalır.
C) CO2 özümlemesi yapabilirler: Yanlış. Küf mantarları fotosentez yapmadığından CO2 özümleyemezler.
D) Oksijenli solunumu mitokondrilerde gerçekleştirirler: Doğru. Küf mantarlarında oksijenli solunum mitokondrilerde gerçekleşir.
E) Çekirdek zarı bulunur: Doğru. Küf mantarlarının hücrelerinde çekirdek zarı vardır, yani ökaryot canlılardır.
Soru 6.
Zeynep, bitki köklerinin topraktan daha fazla mineral ve su almasına yardımcı olan bir mantar türünün olduğunu öğrenir. Bu ilişki, bitkilerin daha hızlı büyümesine katkı sağlar.
Zeynep’in öğrendiği bu mutualist ilişkiye ne ad verilir? Bu mantar-bitki ilişkisi nasıl fayda sağlar?
Soru 7.
Selin, mutfağındaki ekmeğin üzerinde beyaz ve yeşil renkte bir küf oluştuğunu fark eder. Bu durumun küf mantarlarından kaynaklandığını öğrenir.
Selin’in gördüğü bu küf mantarları hangi beslenme şekline sahiptir? Bu tür mantarların besinlerde küf oluşturmasının nedeni nedir?
Soru 8.
Mantarlar aleminde yer alan canlılarda aşağıdaki özelliklerden hangisi ortak değildir?
Doğru Cevap: D
Çözüm Mantığı
Önce mantarların genel özelliklerini hatırlayalım: mantarlar ökaryotiktir (çekirdek zarına sahiptir), organellere sahiptir, heterotrof beslenirler ve hücre duvarları vardır. Ancak "çok hücreli olma" tüm mantarlar için geçerli değildir; bazı mantarlar tek hücrelidir. Bu nedenle ortak olmayan özellik D şıkkıdır.
A) Hücrelerinde çekirdek zarına sahip olma: Doğru. Mantarlar ökaryottur, yani çekirdek zarı ve çekirdekleri vardır.
B) Heterotrof beslenme: Doğru. Mantarlar fotosentez yapmaz; dışardan organik maddeleri sindirerek beslenirler (saprofit, parazit veya simbiyont olabilirler).
C) Hücre duvarına sahip olma: Doğru. Mantarların hücre duvarı bulunur; bileşiminde genellikle kitin vardır (bitkilerdeki selülozdan farklıdır).
D) Çok hücreli olma: Ortak olmayan özellik. Birçok mantar çok hücreli olsa da (miselyum, mantar şapkaları vb.), mayalar gibi bazı mantarlar tek hücrelidir; dolayısıyla bu özellik tüm mantarlar için ortak değildir.
E) Hücrelerinde organellere sahip olma: Doğru. Ökaryotik oldukları için mitokondri, endoplazmik retikulum gibi organelleri vardır.
Soru 9.
Toprakta büyüyen bazı mantarlar, gözle görülemeyecek kadar ince ipliksi yapılar geliştirir ve bu yapılar sayesinde besinleri emerek yaşar. İpliksi yapıların birleşmesiyle yeraltında geniş bir ağ oluşur ve bu yapıya sahip olan mantarlar genellikle sporla çoğalırlar. Diğer yandan, bazı mantarlar ise sadece tek bir hücreden oluşur ve tomurcuklanma ile yeni bir birey oluştururlar.
1. Toprak altındaki ipliksi yapıların oluşturduğu ağa verilen adı yazınız.
2. Tek hücreli ve tomurcuklanma ile üreyen mantar örneği yazınız.
Sorunun Çözümü ve Açıklaması
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu soruda, mantarların farklı yapısal özellikleri ve üreme şekilleri hakkında verilen bilgileri değerlendireceğiz. İşte adım adım çözümü:
1. Toprak altındaki ipliksi yapıların oluşturduğu ağa verilen ad: Metinde "Toprakta büyüyen bazı mantarlar, gözle görülemeyecek kadar ince ipliksi yapılar geliştirir ve bu yapılar sayesinde besinleri emerek yaşar." ifadesi geçmektedir. Bu ince ipliksi yapıların her birine hif (hypha) denir. Ardından, "İpliksi yapıların birleşmesiyle yeraltında geniş bir ağ oluşur" bilgisi verilmiştir. İşte bu hiflerin bir araya gelerek oluşturduğu, mantarın ana ve besin emiliminden sorumlu olan bu geniş ağ yapısına miselyum (mycelium) adı verilir. Miselyum, mantarın toprağın veya diğer substratların içine yayılmasını ve geniş bir yüzey alanı oluşturarak besin maddelerini daha verimli bir şekilde emmesini sağlar. Yani sorumuzun ilk cevabı Miselyum'dur.
2. Tek hücreli ve tomurcuklanma ile üreyen mantar örneği: Metin, "Diğer yandan, bazı mantarlar ise sadece tek bir hücreden oluşur ve tomurcuklanma ile yeni bir birey oluştururlar" bilgisini vermektedir. Mantarlar aleminin büyük bir kısmı çok hücreli olmasına rağmen, bu tanıma uyan en bilinen ve yaygın örnek maya'dır. Maya, tek hücreli bir mantar türüdür ve eşeysiz üreme şekli olan tomurcuklanma ile çoğalır. Tomurcuklanmada, ana hücrenin yüzeyinde küçük bir çıkıntı (tomurcuk) oluşur. Bu tomurcuk büyür, genetik materyalin kopyasını alır ve sonunda ana hücreden ayrılarak yeni bir birey oluşturur. Maya, ekmek yapımında, bira ve şarap üretiminde fermantasyon süreçlerinde kullanılan ekonomik açıdan önemli bir organizmadır. Dolayısıyla sorumuzun ikinci cevabı Maya'dır.
Umarım bu açıklamalar konuyu daha iyi anlamanıza yardımcı olmuştur!
Soru 10.
Ali, biyoloji dersinde şapkalı mantarların miselyum yapılarının olduğunu ve bunların mantarın besin alımında etkili olduğunu öğrenir.
Şapkalı mantarlarda bulunan miselyum yapısının görevi nedir? Miselyumlar nasıl bir beslenme işlevi üstlenir?