Farklı Canlıların Uyaranlara Karşı Oluşturduğu Tepki Mekanizmaları

Bir bitkinin ışığa doğru yönelmesi, sıcak bir yüzeye dokunan insanın elini hızla geri çekmesi, bir köpeğin besin kokusunu aldığında tükürük salgılamaya başlaması ya da tehlike sezen bir hayvanın bulunduğu ortamdan uzaklaşması ilk bakışta birbirinden çok farklı olaylardır.

Ancak bütün bu olayların temelinde ortak bir özellik vardır:

Canlı, çevresinde meydana gelen bir değişikliği algılamış ve bu değişikliğe uygun bir tepki oluşturmuştur.

Canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için yalnızca beslenmeleri, büyümeleri veya çoğalmaları yeterli değildir. Aynı zamanda çevrelerinde meydana gelen değişiklikleri fark etmeleri ve bu değişikliklere uygun cevaplar verebilmeleri gerekir.

Çünkü canlıların yaşadığı çevre sürekli değişir.

Işığın şiddeti artabilir.

Sıcaklık düşebilir.

Ortamda besin ortaya çıkabilir.

Bir avcı yaklaşabilir.

Su miktarı azalabilir.

Canlıya dokunulabilir.

Canlılar bu değişiklikleri algılayabildikleri ölçüde yaşamlarını koruyabilir ve çevre koşullarından daha iyi yararlanabilir.

Canlıda bir tepkinin ortaya çıkmasına neden olan iç veya dış çevredeki değişikliklere uyaran denir.

Işık,

ses,

sıcaklık,

dokunma,

basınç,

koku,

tat,

su miktarı

ve çeşitli kimyasal maddeler

canlıların karşılaşabileceği uyaranlara örnektir.

Ancak önemli olan yalnızca uyaranın varlığı değildir.

Canlının bu uyaranı algılayabilecek bir yapıya sahip olması ve aldığı bilgiyi uygun bir cevaba dönüştürebilmesi gerekir.

Farklı Canlılar Uyaranları Nasıl Algılar?

Venüs sinekkapan bitkisinin yaprakları üzerinde mekanik uyarılara duyarlı özel yapılar bulunur.

Bir böceğin bu yapılara dokunması yaprakların kısa sürede kapanmasına yol açar.

Böylece bitki böceği yakalayabilir.

Küstüm otuna dokunulduğunda ise yapraklar kapanır.

Bu hareket, bitkinin dışarıdan gelen mekanik bir uyarana verdiği tepkidir.

Her iki bitki de bulunduğu yerden başka bir yere gidemez. Buna rağmen çevredeki değişiklikleri algılayarak kendilerine özgü tepkiler oluşturabilir.

Benzer şekilde tek hücreli bir canlı olan öglena da çevresindeki değişikliklere karşı kayıtsız değildir.

Öglena fotosentez yapabilmek için ışığa ihtiyaç duyar ve ışığın bulunduğu uygun bölgelere doğru hareket edebilir.

Bu davranış, tek bir hücrenin bile çevresinden bilgi alabildiğini ve bu bilgiye göre hareketini değiştirebildiğini gösterir.

Hayvanlarda da çevresel uyaranlara karşı çok çeşitli tepkiler görülür.

Bir deve kuşunun tehlike karşısında hızla uzaklaşması,

bir köpeğin besin kokusunu aldığında sindirim sisteminin hazırlanmaya başlaması

veya elektrikli yılan balığının tehdit altında elektrik boşaltımı oluşturması

farklı tepki örnekleridir.

Baykuşların düşük ışık koşullarında avlanmasına yardımcı olan görsel özellikleri ve arıların insan gözünün algılayamadığı morötesi ışığın belirli dalga boylarını algılayabilmesi de canlıların yaşadıkları çevreye uygun algılama sistemlerine sahip olduğunu gösterir.

Farklı canlılar aynı veya farklı uyaranlara kendi yapılarına ve yaşam biçimlerine uygun tepkiler oluşturabilir.

Canlılarda Tepki Nasıl Oluşur?

Canlıların oluşturduğu tepkiler birbirinden farklı görünse de olayın temelinde ortak bir işleyiş bulunur.

Bir tepkinin ortaya çıkabilmesi için önce çevredeki değişikliğin algılanması, ardından alınan bilginin işlenmesi ve son olarak uygun bir cevabın oluşturulması gerekir.

Bu süreci üç temel aşamada düşünebiliriz:

Uyaranın alınması → Bilginin işlenmesi → Tepkinin ortaya çıkması

Bu sıralama bir insanın sıcak bir yüzeye dokunmasında da bir bitkinin ışığa doğru büyümesinde de temel olarak geçerlidir.

Fakat bu basamakları gerçekleştiren yapılar canlıdan canlıya değişir.

Buradaki temel nokta şudur:

Tepki sürecinin genel işleyişi ortak, kullanılan mekanizmalar ise farklıdır.

1. Uyaranın Alınması

Tepkinin başlayabilmesi için canlı öncelikle çevresindeki değişikliği fark etmelidir.

Işıktaki değişim,

sıcaklığın artması veya azalması,

bir kimyasal maddenin varlığı,

dokunma

ya da su miktarındaki değişiklik

canlı tarafından algılanabilir.

İnsanın sıcak bir yüzeye dokunduğunu düşünelim.

Deride sıcaklığı algılayabilen yapılar bu değişikliği fark eder.

Bitkide ise ışığın yönü, ışığa duyarlı hücresel mekanizmalar tarafından algılanabilir.

Dolayısıyla farklı canlılarda uyaranı alan yapılar aynı olmak zorunda değildir.

Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır:

Her canlı çevresindeki bütün uyaranları algılayamaz.

Canlının algılayabildiği uyaranlar, sahip olduğu yapılar ve yaşam biçimiyle