Dolaşım Sistemi ve Homeostazi Arasındaki İlişki

Dolaşım sistemi, vücutta dolaşan sıvılar aracılığıyla hücreler ile gaz alışverişi, besin emilimi ve atıkların uzaklaştırılmasıyla görevli organlar arasında işlevsel bağlantı kurar. Oksijen ve besinlerin dokulara taşınması, karbondioksit ve diğer atıkların uzaklaştırılması, hormon ve antikorların taşınması ile vücut sıcaklığının düzenlenmesi dolaşım sisteminin homeostaziye katkıları arasındadır.

İnsanlarda kan dolaşımı ve lenf dolaşımı olmak üzere iki farklı dolaşım sistemi bulunur. Kan dolaşımı kalp, damarlar ve kandan oluşur.

Kalp

Kalp, göğüs kemiğinin hemen arkasında ve iki akciğer arasında bulunan, kan dolaşımının merkezindeki pompa organıdır. Kanı akciğerlere ve vücudun diğer bölgelerine gönderir.

Kalp duvarı dıştan içe doğru üç tabakadan oluşur:

• Perikart: Kalbi çevreleyen çift katlı zardır. Zarlar arasındaki sıvı sürtünmeyi azaltır.
• Miyokart: Kalp kasını içeren tabakadır. Kalbi besleyen koroner damarlar bu tabakada bulunur.
• Endokart: Kalbin iç yüzeyini örten tabakadır.

Kan Damarları

Vücutta atardamar, toplardamar ve kılcal damar olmak üzere üç temel damar çeşidi bulunur.

• Atardamarlar: Karıncıklardan yüksek basınçla gönderilen kanı doku ve organlara taşır. Kan basıncı görece yüksektir.
• Toplardamarlar: Doku ve organlardan aldığı kanı kalbe taşır. Kan basıncı atardamarlara göre daha düşüktür.
• Kılcal damarlar: Atardamarlarla toplardamarlar arasında bulunan, tek katlı yassı epitelden oluşan ince damar ağıdır. Kan ile dokular arasındaki madde alışverişi burada gerçekleşir.

Damarlar yalnızca kanı taşıyan pasif borular değildir. Damar çaplarının daralıp genişlemesi; kan akımı, kan basıncı, dokuya ulaşan kan miktarı, vücut sıcaklığı ve sıvı dengesinin düzenlenmesinde rol oynar.

Kan

Kan; kan plazması, kan hücreleri ve hücre parçalarından oluşur. Kanın yaklaşık %55'i plazmadır ve plazmanın yaklaşık %90'ı sudan oluşur. Plazmada tuzlar, albümin, globülin, fibrinojen gibi proteinler, solunum gazları, besinler, elektrolitler, metabolik atıklar ve hormonlar bulunur.

Eritrositler (alyuvarlar) solunum gazlarının taşınmasında görev yapar ve hemoglobin içerir. Lökositler (akyuvarlar) savunmada görev alan hücrelerdir. Trombositler (kan pulcukları) hücre parçalarıdır ve kanın pıhtılaşmasında rol oynar.

Starling Hipotezi ve Kılcal Damarlarda Madde Alışverişi

Kitapta kullanılan Starling hipotezi, kılcal damarlarda kan ile doku sıvısı arasındaki madde alışverişini iki zıt kuvvetin etkisiyle açıklar: kan basıncı ve ozmotik basınç.

Kan basıncı (KB), kalbin pompalama etkisiyle oluşur ve sıvıyı kılcal damardan doku sıvısına doğru iter. Kılcal damarın atardamar ucunda yaklaşık 32 mmHg olan kan basıncı toplardamar ucuna doğru azalır.

Ozmotik basınç (OB), kılcal damar duvarından geçemeyen büyük plazma proteinlerinin, özellikle albüminin etkisiyle oluşur. Kitaptaki modele göre damar boyunca yaklaşık 22 mmHg kabul edilir ve sıvının doku aralığından kana doğru geçmesine katkı sağlar.

Bu modele göre;

• Atardamar ucunda KB > OB olduğundan su, O₂ ve glikoz gibi maddelerin damardan doku sıvısına geçişi baskındır.
• Toplardamar ucuna doğru kan basıncı azalır ve yaklaşık 15 mmHg düzeyine indiğinde KB < OB olur. Bu durumda su, CO₂ ve üre gibi maddelerin doku sıvısından kana geçişi baskın hâle gelir.

Bu madde alışverişi, hücrelerin ihtiyaç duyduğu maddelere ulaşması ve metabolik atıkların uzaklaştırılması açısından homeostazi için önemlidir.

Lenf Sistemi

Kılcal damarlardan doku aralıklarına sızan sıvının tamamı doğrudan kan kılcallarına dönmez. Doku aralıklarında kalan sıvının bir bölümü lenf kılcallarına geçerek lenf sıvısını oluşturur.

Lenf sistemi temel olarak lenf sıvısı, lenf damarları ve lenf düğümlerinden oluşur. Lenf sisteminde atardamar bulunmaz; lenf kılcalları ve lenf toplardamarları vardır. Lenf akışı dokulardan kan dolaşımına doğru tek yönlüdür ve lenf toplardamarlarında tek yönlü kapakçıklar bulunur.

Lenf düğümleri lenfosit içerir; lenf sıvısının filtrelenmesine ve mikroorganizmalardan arındırılmasına katkı sağlar.

Lenf sisteminin başlıca görevleri şunlardır:

• doku aralarında biriken sıvıyı yeniden kan dolaşımına kazandırmak,
• vücudun bakteri ve virüslere karşı savunmasına katkı sağlamak,
• yağların sindirimi sonucu oluşan yapı taşlarının ince bağırsaktan emilip dolaşıma katılmasına yardımcı olmak.

Dolaşım Sisteminin Homeostaziye Katkıları

Gaz Değişimi ve Asit-Baz Dengesi

Akciğerlerden alınan O₂ dokulara taşınır. Hücrelerde oluşan CO₂ kanla akciğerlere götürülerek uzaklaştırılır. Bu taşıma kan pH değerinin düzenlenmesine de katkı sağlar.

Sıvı ve Elektrolit Dengesi

Kan plazması su, iyonlar ve proteinler içerir. Kan basıncı ve damar geçirgenliğinin düzenlenmesi doku sıvısının dengesinin korunmasına katkı sağlar. Böbreklere taşınan kan sayesinde Na⁺, K⁺ ve Cl^- gibi iyonların düzeyleri düzenlenebilir.

Vücut Sıcaklığının Düzenlenmesi

Kan vücut içinde ısı taşır. Sıcak ortamlarda deri damarlarının genişlemesiyle deri yüzeyine daha fazla kan gelir ve ısı kaybı artar. Soğukta damarların daralması ısı kaybının azaltılmasına yardımcı olur.

Hormonların Taşınması

Endokrin bezlerden salgılanan hormonlar kan yoluyla hedef organ ve dokulara ulaştırılır.

Besin ve Atıkların Taşınması

İnce bağırsaktan emilen besinler kana geçerek dokulara taşınır. Hücre metabolizması sonucu oluşan üre ve kreatinin gibi atıklar ise kanla böbreklere götürülür.

Bağışıklık ve Savunma

Akyuvarlar, antikorlar ve bağışıklıkla ilişkili sinyal molekülleri dolaşım sistemi aracılığıyla vücudun farklı bölgelerine taşınır ve enfeksiyonlara karşı savunmaya katkı sağlar.

Konuyu Toparlayalım

Dolaşım sistemi; kalp, damarlar, kan ve lenf sistemi aracılığıyla maddelerin taşınmasını, kılcal damar-doku sıvısı alışverişini, sıvı dengesini, sıcaklık kontrolünü, hormonların taşınmasını ve savunmayı destekler. Böylece vücudun farklı organ ve sistemleri arasında bağlantı kurarak homeostazinin sürdürülmesine katkı sağlar.