Konu Detayı Sayfası

Çok Alellik, Kan Grupları

TYT 10.Sınıf

Kalıtımın Genel İlkeleri

Kalıtım ve Biyolojik Çeşitlilik

10540

2. Çok Alellik

► Bir karakteri belirleyen alel sayısının 2'den fazla olması durumuna Çok Alellik denir.

► Bir karakterle ilgili alel sayısı kaç olursa olsun diploit (2n) bir canlıda bu alellerden sadece 2 tanesi bulunur. Çünkü diploit canlıda 1 alel annden 1 alel babadan gelir. Dolayısıyla bir karakteri bir çift gen belirler.

► Çok alellikte tür içinde kaç çeşit genotip gözlenebileceğini bulmak için;

Genotip Çeşidi Sayısı = n · (n + 1) / 2 (n = Alel Sayısı)

formülü kullanılır.

► Şayet formül unutulursa genotip çeşidi sayısını bulmak için ikinci bir yol izlenir. Bize verilen alel sayısı 1 + 2 + 3 + ... şeklinde numaralandırılarak ardışık olarak yazılır ve toplanır. Formül ile aynı sonuç elde edilir.

Çok alellikte fenotip çeşidi sayısı = Alel sayısı + Eğer varsa eş baskınlık sayısıdır.

Örnek: Meyve sineğinde göz renginin, tavşanlarda kürk renginin, insanda kan gruplarının belirlenmesinde 2'den fazla alel gen rol oynar.

► Bir karakterin kalıtımıyla ilgili çok alellik durumu varsa; bu aleller arasında genellikle baskınlık ya da eş baskınlık şeklinde bir sıralama görülür.

► Büyük harf, sıralamada yer alan diğer alellerin tümüne baskın olan aleli belirtmede kullanılır.

Örneğin; insanlarda kan grubunun kalıtımından A, B ve O genleri sorumludur. A ve B alelleri baskın, O aleli ise çekiniktir. Bu genler arasındaki baskınlık hiyerarşisi: A = B > O şeklindedir. Bu hiyerarşi şöyle okunur. A ve B genleri eş baskındır. A aleli O'a baskın, B aleli O'a baskın şeklindedir.

Not

Örnek: İnsanda kan gruplarını belirleyen A, B ve O alelleri bulunur. Buna göre; bu alellerin oluşturabileceği,

a. Fenotip çeşidi bulunuz.

b. Genotip çeşidini bulunuz.

Çözüm:

Genler arasındaki baskınlık hiyerarşisi A = B > O'dır. Kan gruplarının ortaya çıkmasında 3 alel rol oynar. Buna göre;

a. Fenotip çeşidi sayısı = Alel sayısı + Eş baskınlık sayısıdır. 3 + 1 = 4 çeşit çeşit fenotip oluşur. Bunlar; A grubu, B grubu, O grubu ve AB grubudur. (A ve B baskın, O çekinik, AB eş baskın kan grubunu ifade eder.)

b. Genotip çeşidi:

1.Yol: Alel sayısı (n) = 3'tür. (A, B, O)

Genotip Çeşidi Sayısı = n · (n + 1) / 2'den 3·(3+1) / 2 = 6 çeşit genotip oluşur.

2.Yol: Karakteri 3 alel belirlemektedir. Buna göre: 1 + 2 + 3 = 6'dır.

Genotip çeşitleri: AA, AO, BB, BO, AB, OO şeklinde oluşur. Alel sayısı kadar homozigot genotip oluşur.

Kan Gruplarında Fenotip ve Genotip Durumlarını Gösterir Tablodur.

Eş baskınlık durumu genotip çeşidi sayısını etkilemez. Sadece fenotip çeşidi sayısını etkiler.

► Çok alelliğin en belirgin örneklerinden biri de tavşanlarda kürk rengidir. Tavşanlarda kürk rengi 4 farklı alel ile belirlenir. Bu aleller baskınlık durumuna göre;

♦ Koyu gri (C)

♦ Chinchilla (Şinşila) (C^ch)

♦ Himalaya (C^h)

♦ Albino (c)

► Bu aleller arasındaki baskınlık hiyerarşisi C > C^ch > C^h > C şeklindedir.

Tavşanlardaki Baskınlık Hiyerarşisi
Tavşanlardaki Fenotipler	Baskınlık Hiyerarşisine Göre Olası Genotipler
Gri Tavşan	CC, Cc^ch, Cc^h, Cc
Chinchilla (Şinşila)	C^chC^ch, C^chC^h, C^chC
Himalaya	C^hC^h, C^hC
Albino	cc

Örnek: Bir canlı türünde 4 alel ile kontrol edilen 1 karakterin alelleri arasındaki baskınlık durumu A₁ > A₂ = A₃ = A₄ şeklindedir. Buna göre; bu karakterle ilgili bu canlı türünde görülebilecek;

a. Fenotip Çeşidi Sayısı kaçtır?

Fenotip Çeşidi Sayısı = Alel Gen Sayısı + Eş Baskınlık Sayısı: 4 + 3 = 7 Eş baskınlık sayısı 3'tür. Bunlar; A₂A₃, A₂A₄, A₃A₄

b. Genotip Çeşidi sayısı kaçtır?

Genotip Çeşidi Sayısı = Burada n sayısı 4'tür. 4·(4+1) / 2 = 10 çeşit genotip

ya da; 1 + 2 + 3 + 4 = 10 çeşit genotiptir.

ABO Kan Grubu Sisteminin Kalıtımı

NOT: A antijeni ile Anti A antikoru ya da B antijeni ile Anti B antikoru karşılaşırsa antikorlar antijenlere bağlanır, alyuvarlar yapışıp kümelenerek çöker. Bu olaya Çökelme (Aglütinasyon) denir. Çökelme damar tıkanmasına ve ölüme neden olabilir.

► İnsanda ABO kan grubunun oluşumunda görevli 3 alel vardır.

► Alyuvar hücrelerinin zarında bulunan ve kan gruplarını belirleyen özel maddelere Antijen denir.

► Alyuvar zarında A ve B antijenleri vardır. Kan grupları ile bu antijenler aynıdır.

Örneğin;

♦ A kan grubunda A antijeni,

♦ B kan grubunda B antijeni,

♦ AB kan grubunda hem A hem B antijeni bulunur.

♦ O kan grubu olan bireylerin alyuvar zarında ise antijen bulunmaz.

► İnsanların kan sıvısında (plazmasında) protein yapılı antikorlar bulunur.

♦ A kan grubunun plazmasında; Anti B antikoru,

♦ B kan grubunun plazmasında Anti A antikoru,

♦ O kan grubunun plazmasında hem Anti A hem de Anti B antikorları bulunur.

♦ AB kan grubunun plazmasında ise antikor yoktur.

Rh Faktörü (Rh Antijeni) Kalıtımı

► Alyuvar hücresinin zarında A ve B antijenlerinin dışında Rh Antijeni bulunur.

► Rh faktörü kan alışverişlerinde önemlidir.

► Rh faktörü 2 alel ile belirlenir. Bunlar; R, r alelleridir.

► Kanında Rh antijeni olan insanlar Rh (+), olmayanlar ise Rh (-) kan grubuna sahiptir.

► Rh (+) baskın olup RR, Rr genotiplerini oluşturur. Rh (-) ise çekinik özellikte olup rr genotipindedir.

Rh Kan Grupları Antijen - Antikor Tablosu

Gen Çeşitleri	Fenotip	Genotip	Alyuvar Zarındaki Antijen	Plazmadaki Antikor
R	Rh pozitif (Rh⁺)	RR veya Rr	Rh antijeni bulundurur.	Rh antikoru bulundurmaz.
r	Rh negatif (Rh^-)	rr	Rh antijeni bulundurmaz.	Rh antijeni ile ilk karşılaşıldığında Rh antikoru oluşturur.

Kan nakillerinde Rh faktörü dikkate alınmalıdır. Rh faktörleri arasındaki alışveriş şöyle olmalıdır.

Rh Uyuşmazlığı (Kan Uyuşmazlığı)

► Rh(-) bir anne ile Rh(+) bir babanın doğacak çocuklarının Rh(+) olması durumunda ortaya çıkar.

► Doğum sırasında plasentanın ayrılması ile bebeğin Rh(+) kanı az miktarda anneye geçer. Anne Rh(-) olduğu için Rh(+) antijenler anne kanında antikor oluşturmaya başlar. Doğal olarak Rh antikorları kanda bulunmaz. Antikorlar; Rh antijeni ile karşılaştığı zaman oluşur.

► Birinci bebekte bu durum ilk kez gerçekleştiğinden bebek bu antikorlardan etkilenmez. Ancak annenin ikinci gebeliğinde bebek tekrar babanın Rh(+) kanını alırsa anne karnında oluşan bu antikorlar bebeğe geçerek alyuvar hücrelerini parçalar.

► Bu duruma Kan Uyuşmazlığı (Eritroblastosis fetalis) denir.

► Bebeğe geçen Rh antikorları bebeğin alyuvarlarını parçalar. Bu durum kansızlığa yol açar. Bebekte kalp yetmezliği, beyin hasarı, vücut boşluklarında sıvı birikmesi hatta ölüm olabilir.

Anne ile bebek arasında Rh uyuşmazlığı varsa doğumu izleyen ilk 72 saat içinde anneye Rh antikoru içeren aşı uygulaması yapılır. Böylece bir sonraki gebelikte bebek Rh uyuşmazlığından korunabilir. Ayrıca gebeliğin 28.haftasında yapılan koruyucu iğneler kan uyuşmazlığını önlemede etkilidir.

Örnek; Heterozigot A Rh(+) kana sahip bir anne ile heterozigor B Rh(+) kana sahip babanın doğacak çocuklarında AB Rh(+) ve O Rh(-) kana sahip çocukların olma olasılığı kaçtır?

Çözüm:

Örnek; Annesi Rh(-), Babası Rh(+), Babaannesi Rh(-) olan Eren Rh(+) kn grubundandır. Annesi hamile olan Eren'in doğacak kardeşinde kan uyuşmazlığı görülme ihtimali nedir?

Çözüm:

Konuya Ait Çıkmış Sorular

Soru 1.

Himalaya tavşanlarında kuyruk, kulak ve ayak uçları siyah, vücudun diğer kısımları beyaz renklidir. Bir deneyde, bir Himalaya tavşanının sırt bölgesindeki bir alan tıraş edilip bu kısma buz yastığı konmuştur. Bu bölgede yeni çıkan kılların siyah olduğu görülmüştür.

Deneyin bundan sonraki aşamalarında:

I. Yukarıda sözü edilen tavşan, sırt bölgesinde çıkan siyah kıllar tıraş edildikten sonra, doğal ortama bırakıldığında bu bölgede tekrar beyaz kılların çıkması

II. Başka bir tavşanın sırt kılları tıraş edilip bu bölgeye sıcak yastık uygulanması sonucunda bölgede beyaz kılların çıkması

III. Sırtında siyah bölge oluşturulan başka bir tavşanın doğal üreme ortamında üremesiyle oluşan yavruların kıl renklerinin Himalaya tavşanlarının normal kıl renklerinde olması

Durumunda, bunlardan hangileri modifikasyon kanıtı olarak kullanılabilir?

(2006-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))

A. Yalnız I
B. Yalnız II
C. Yalnız III
D. I ve III
E. II ve III

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: D

Açıklama:

Modifikasyon, çevresel faktörlerin fenotipi (görünüşü) değiştirmesi ancak genotipi etkilememesi durumudur. Genetik bir değişiklik olmadığı için bu değişimler kalıtsal değildir ve sonraki nesillere aktarılmaz.

- I ve III, modifikasyonun kanıtıdır.

- II tek başına yeterli kanıt değildir.

- Bu nedenle doğru cevap D şıkkıdır (I ve III).

Soru 2.

Annenin AB, babanın O kan grubundan olduğu bir ailede 3 çocuk vardır.

Bu çocukların kan gruplarının fenotipleri aşağıdakilerin hangisinde verilenler gibiyse üçünün de öz kardeş olduğu söylenebilir?

(2007-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))

A. 1.çocuğun kan grubu fenotipi → B, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → A, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → A
B. 1.çocuğun kan grubu fenotipi → AB, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → O, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → AB
C. 1.çocuğun kan grubu fenotipi → A, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → O, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → B
D. 1.çocuğun kan grubu fenotipi → B, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → AB, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → B
E. 1.çocuğun kan grubu fenotipi → B, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → A, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → AB

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: A

Açıklama:

1. Sorunun Analizi ve Ebeveyn Genotipleri

Bu soruda, annenin AB kan grubundan, babanın ise O kan grubundan olduğu bir ailede dünyaya gelen üç çocuğun kan grupları incelenmektedir. Çocukların öz kardeş olabilmesi için, her birinin kan grubunun ebeveynlerin genetik mirasından gelebilecek olası kan gruplarından biri olması gerekmektedir.

Anne (AB kan grubu): Fenotipi AB'dir ve genotipi kesinlikle I^AI^B'dir. Anne, yavrularına ya I^A ya da I^B allelini aktarabilir.

Baba (O kan grubu): Fenotipi O'dur ve genotipi kesinlikle ii'dir. Baba, yavrularına yalnızca i allelini aktarabilir.

2. Olası Çocuk Genotipleri ve Fenotipleri

Ebeveynlerin genotiplerini ve aktarabilecekleri allelleri belirledikten sonra, olası çocuk genotipleri ve dolayısıyla fenotipleri aşağıdaki gibi olacaktır:

Anneden I^A alleli ve Babadan i alleli birleşirse → I^Ai genotipi, bu da A kan grubu fenotipini verir.

Anneden I^B alleli ve Babadan i alleli birleşirse → I^Bi genotipi, bu da B kan grubu fenotipini verir.

Bu durumda, AB ve O kan grubuna sahip ebeveynlerin biyolojik çocukları SADECE A veya B kan grubuna sahip olabilirler. AB kan grubuna sahip olamazlar (çünkü baba i alleli verir, B allelini değil) ve O kan grubuna sahip olamazlar (çünkü anne I^A veya I^B alleli verir, i allelini değil).

3. Şıkların Değerlendirilmesi

A) 1.çocuğun kan grubu fenotipi → B, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → A, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → A: B kan grubu (I^Bi) ve A kan grubu (I^Ai) fenotipleri, bu ebeveynlerin çocuklarında görülebilecek olası kan gruplarıdır. Dolayısıyla, bu şıkta verilen üç çocuğun da öz kardeş olması mümkündür.

B) 1.çocuğun kan grubu fenotipi → AB, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → O, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → AB: AB kan grubu (I^AI^B) ve O kan grubu (ii) bu ebeveynlerin biyolojik çocuklarında görülemez. Baba B allelini veremez, anne de i allelini veremez. Bu nedenle, bu çocukların öz kardeş olması mümkün değildir.

C) 1.çocuğun kan grubu fenotipi → A, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → O, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → B: O kan grubu (ii) bu ebeveynlerin biyolojik çocuklarında görülemez (çünkü anne i allelini veremez). Bu nedenle, bu çocukların öz kardeş olması mümkün değildir.

D) 1.çocuğun kan grubu fenotipi → B, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → AB, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → B: AB kan grubu (I^AI^B) bu ebeveynlerin biyolojik çocuklarında görülemez (çünkü baba B allelini veremez). Bu nedenle, bu çocukların öz kardeş olması mümkün değildir.

E) 1.çocuğun kan grubu fenotipi → B, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → A, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → AB: AB kan grubu (I^AI^B) bu ebeveynlerin biyolojik çocuklarında görülemez (çünkü baba B allelini veremez). Bu nedenle, bu çocukların öz kardeş olması mümkün değildir.

Soru 3.

Aşağıdaki soy ağacında, numaralandırılmış bireylerin kan gruplarının fenotipleri verilmiştir

Bu soy ağacındaki bireylerden hangilerinin kan gruplarının genotiplerinin homozigot olma olasılığı vardır?

(2010-Yükseköğretime Geçiş Sınavı (YGS))

A. Yalnız 1.
B. 1. ve 5.
C. 2. ve 5.
D. 4. ve 7.
E. 5. ve 6.

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: B

Açıklama:

Kan grupları çok alelli kalıtım gösterir ve ABO kan grubu sistemi aşağıdaki genotip-fenotip ilişkisine sahiptir:

Genotip-Fenotip İlişkisi

Fenotip (Kan Grubu)	Muhtemel Genotipler
A	AA veya AO
B	BB veya BO
AB	AB (kesin heterozigot)
O	OO (kesin homozigot)

Soy Ağacındaki Kan Gruplarına Göre Genotip Olasılıkları:

1. birey (A kan grubu) → AA veya AO olabilir. (Homozigot olma ihtimali var.)

2. birey (B kan grubu) → BB veya BO olabilir. (Homozigot olma ihtimali var.)

3. birey (AB kan grubu) → AB olmak zorunda (heterozigot, elenir).

4. birey (A kan grubu) → AA veya AO olabilir.

5. birey (B kan grubu) → BB veya BO olabilir. (Homozigot olma ihtimali var.)

6. birey (B kan grubu) → BB veya BO olabilir.

7. birey (B kan grubu) → BB veya BO olabilir.

Homozigot olma ihtimali olan bireyleri belirleme:

1. birey (A kan grubu) → AA olabilir.
5. birey (B kan grubu) → BB olabilir.

Bu nedenle doğru cevap B şıkkıdır (1. ve 5. bireyler).

Soru 4.

Bezelyelerde çiçek renginin oluşumundan sorumlu bir genin iki farklı alleli mevcuttur

Bu alleller ile ilgili olarak

I. Aynı homolog kromozomlar üzerinde bulunurlar

II. DNA’daki baz dizilimleri aynıdır

III. Aynı lokuslarda bulunurlar

İfadelerinden hangileri doğrudur?

(2011-Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS))

A. Yalnız I
B. Yalnız II
C. Yalnız III
D. I ve II
E. I ve III

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: E

Açıklama:

Allel genler, aynı karakterin farklı varyasyonlarını belirleyen gen çiftleridir ve homolog kromozomların aynı lokusunda (gen bölgesinde) bulunurlar.

Şıkların Analizi

İfade	Doğru mu?	Açıklama
I) Aynı homolog kromozomlar üzerinde bulunurlar	Doğru	Her birey, biri anneden biri babadan gelen homolog kromozom çiftine sahiptir. Allel genler bu homolog kromozomların aynı lokuslarında bulunur.
II) DNA’daki baz dizilimleri aynıdır	Yanlış	Allel genler aynı karakteri kodlasa da (örneğin çiçek rengi), baz dizilimlerinde farklılık olabilir. Örneğin, biri mor çiçek rengi, diğeri beyaz çiçek rengi için olabilir.
III) Aynı lokuslarda bulunurlar	Doğru	Allel genler homolog kromozomların aynı lokusunda (gen bölgesinde) bulunur.

Allel genler, homolog kromozomların aynı lokusunda bulunur, ancak baz dizilimleri farklı olabilir. Bu yüzden doğru cevap E şıkkıdır

Soru 5.

Aşağıdaki soy ağacında bir ailedeki bireylerin kan grubu fenotipleri verilmiştir.

Bu soy ağacında numaralandırılmış bireylerden hangisinin kan grubu genotipi aşağıdaki gibi olamaz?

(2011-Yükseköğretime Geçiş Sınavı (YGS))

A. 4. bireyin genotipi: BO Rr
B. 5. bireyin genotipi: AO Rr
C. 3. bireyin genotipi: AA rr
D. 2. bireyin genotipi: AO rr
E. 1. bireyin genotipi: OO Rr

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: C

Açıklama:

Soy ağacındaki bireylerin kan grubu fenotiplerine bakarak, ebeveynlerinden aldıkları genotipleri belirleyelim.

1. Birey (O Rh⁺):

- Kan grubu O olduğu için genotipi kesin olarak OO olmalıdır.

- Rh faktörü pozitif (Rh⁺) olduğu için genotipi Rr veya RR olabilir.

- Şıkta verilen "OO Rr" genotipi mümkündür. ✅

2. Birey (A Rh⁻):

- Kan grubu A olduğuna göre genotipi AA veya AO olabilir.

- Rh faktörü negatif (Rh⁻) olduğuna göre genotipi rr olmalıdır.

- Şıkta verilen "AO rr" genotipi mümkündür. ✅

3. Birey (A Rh⁻):

- Kan grubu A olduğuna göre genotipi AA veya AO olabilir.

- Rh faktörü negatif (Rh⁻) olduğuna göre genotipi rr olmalıdır.

- Ancak ebeveynleri O Rh⁺ ve A Rh⁻ olduğuna göre, bireyin A kan grubuna sahip olması için AO olması gerekir.

- AA olması imkansızdır çünkü bir ebeveyni O kan grubuna sahip ve sadece "O" alelini verebilir.

- Bu yüzden şıkta verilen "AA rr" genotipi olamaz. ❌

4. Birey (B Rh⁺):

- Kan grubu B olduğuna göre genotipi BB veya BO olabilir.

- Rh faktörü pozitif (Rh⁺) olduğuna göre genotipi Rr veya RR olabilir.

- Şıkta verilen "BO Rr" genotipi mümkündür. ✅

5. Birey (A Rh⁺):

- Kan grubu A olduğuna göre genotipi AA veya AO olabilir.

- Rh faktörü pozitif (Rh⁺) olduğuna göre genotipi Rr veya RR olabilir.

- Şıkta verilen "AO Rr" genotipi mümkündür. ✅

Soru 6.

Şekildeki soyağacında I, II, III, IV ve V numaralı bireylerin kan grubu fenotipleri verilmiştir.

Buna göre numaralandırılmış bireylerden hangisinin kan grubu genotipi kesin olarak belirlenemez?

(MEBİ 04.11.2024 TYT Deneme Sınavı)

A. I
B. II
C. III
D. IV
E. V

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: A

Açıklama:

Kan Grubu Genotiplerinin Belirlenmesi

ABO kan grubu sistemi, A, B ve 0 alelleriyle kontrol edilir:

A kan grubu → Genotipi AA veya A0 olabilir.
B kan grubu → Genotipi BB veya B0 olabilir.
AB kan grubu → Genotipi AB olmak zorundadır.
0 kan grubu → Genotipi 00 olmak zorundadır.

Şıkların Değerlendirilmesi

✅ I. Birey (A Kan Grubu)

Genotipi: AA veya A0 olabilir.
Eşinin kan grubu (B) olduğu için çocukları A ve B olabilir.
Ancak I bireyin tam genotipi kesin belirlenemez (AA mı, A0 mu?).
✔ Kesin belirlenemeyen birey budur.

✅ II. Birey (B Kan Grubu)

Çocuklarından biri A olduğuna göre genotipi kesinlikle B0 olmalıdır (çünkü A0 bir bireyle çocuk yapmış ve A çocuk doğmuş).
✔ Genotipi kesin belirlenebilir.

✅ III. Birey (A Kan Grubu)

Eşinin kan grubu AB olduğuna göre çocukları B kan grubuna sahip olabilir.
Ancak III bireyin AA mı, A0 mu olduğu belli değildir.
✔ Kesin belirlenemeyen birey olabilir ama daha kritik bir birey (I) var.

✅ IV. Birey (B Kan Grubu)

AB kan gruplu bir ebeveynden doğduğu için genotipi B0 veya BB olabilir.
✔ Belirlenebilir.

✅ V. Birey (A Kan Grubu)

Anne A (A0 olabilir), baba B0 olduğu için genotipi A0 olabilir.
✔ Kesin belirlenebilir.

Sonuç:

✔ Doğru Cevap: A) I numaralı birey

Soru 7.

Kan gruplarının belirlenmesiyle ilgili olarak öğrencileriyle deney yapmak isteyen bir öğretmen Anti-A ve Anti-B test serumlarının etiketlerinin kaybolduğunu görüyor. Bunun üzerine öğretmen, kan gruplarını bilen dört öğrencisinden aldığı kanları kullanarak test serumlarının etiketlerinin ne olduğunu belirlemeye karar veriyor.

Bu dört öğrenciden;

Burak A,

Duru B,

Melisa O,

Demir AB

Kan grubuna sahip olduğuna göre, öğretmen hangi iki öğrenciyi seçerse amacına ulaşamaz?

(2013-Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS))

A. Melisa ve Demir
B. Melisa ve Burak
C. Duru ve Melisa
D. Duru ve Demir
E. Duru ve Burak

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: A

Açıklama:

1. Sorunun Analizi

Öğretmenin temel amacı, etiketleri kaybolmuş olan Anti-A ve Anti-B test serumlarını doğru bir şekilde tanımlamaktır. Bu tanımlama işlemi, bilinen kan gruplarına sahip öğrencilerin kan örnekleriyle serumların etkileşimini gözlemleyerek yapılacaktır. Kan gruplarının Anti-A ve Anti-B serumları ile gösterdiği reaksiyonları hatırlayalım:

A Kan Grubu (Burak): Kırmızı kan hücrelerinde A antijeni bulunur. Anti-A serumu ile çökelir (aglütinasyon), Anti-B serumu ile çökelmez.

B Kan Grubu (Duru): Kırmızı kan hücrelerinde B antijeni bulunur. Anti-A serumu ile çökelmez, Anti-B serumu ile çökelir.

AB Kan Grubu (Demir): Kırmızı kan hücrelerinde hem A hem de B antijenleri bulunur. Hem Anti-A hem de Anti-B serumu ile çökelir.

O Kan Grubu (Melisa): Kırmızı kan hücrelerinde A veya B antijenleri bulunmaz. Ne Anti-A ne de Anti-B serumu ile çökelmez.

Soruda, öğretmenin hangi iki öğrenciyi seçerse amacına ulaşamayacağı, yani serumları kesin olarak belirleyemeyeceği durum sorulmaktadır. Bu, seçeceğimiz iki öğrencinin kan örnekleriyle yapılan testler sonucunda, iki etiketsiz serum arasında ayırt edici bir fark yaratılamaması anlamına gelir.

2. Şıkların Değerlendirilmesi

A) Melisa (O) ve Demir (AB)

Melisa'nın (O) kanı ile test: O kan grubu, yapısında A veya B antijenleri taşımadığı için hem Anti-A hem de Anti-B serumu ile çökelmez. Bu durumda, etiketi kaybolmuş her iki serumla da (X ve Y diyelim) Melisa'nın kanı çökelme göstermeyecektir.
Demir'in (AB) kanı ile test: AB kan grubu, yapısında hem A hem de B antijenleri taşıdığı için hem Anti-A hem de Anti-B serumu ile çökelir. Bu durumda, etiketi kaybolmuş her iki serumla da (X ve Y) Demir'in kanı çökelme gösterecektir.
Sonuç: Bu iki öğrencinin kanı kullanıldığında, her iki etiketsiz serum için de aynı sonuçlar elde edilir: O kanında çökelme yok, AB kanında ise her ikisiyle de çökelme var. Öğretmen, bu verilere dayanarak hangi serumun Anti-A, hangisinin Anti-B olduğunu kesin olarak belirleyemez. Bu şık, öğretmenin amacına ulaşamayacağı durumdur.

B) Melisa (O) ve Burak (A)

Melisa'nın (O) kanı ile test: Her iki serumla da çökelme olmaz.
Burak'ın (A) kanı ile test: Burak'ın kanı A antijeni taşıdığından, Anti-A serumu ile çökelir, Anti-B serumu ile çökelmez. Eğer bir serum Burak'ın kanını çökeltirken diğeri çökeltmiyorsa, çökelme yapan serum Anti-A'dır ve diğeri Anti-B'dir.
Sonuç: Burak'ın kanı sayesinde serumlar kolayca ayırt edilebilir. Öğretmen amacına ulaşabilir.

C) Duru (B) ve Melisa (O)

Melisa'nın (O) kanı ile test: Her iki serumla da çökelme olmaz.
Duru'nun (B) kanı ile test: Duru'nun kanı B antijeni taşıdığından, Anti-B serumu ile çökelir, Anti-A serumu ile çökelmez. Eğer bir serum Duru'nun kanını çökeltirken diğeri çökeltmiyorsa, çökelme yapan serum Anti-B'dir ve diğeri Anti-A'dır.
Sonuç: Duru'nun kanı sayesinde serumlar kolayca ayırt edilebilir. Öğretmen amacına ulaşabilir.

D) Duru (B) ve Demir (AB)

Duru'nun (B) kanı ile test: Duru'nun kanı Anti-B serumu ile çökelirken, Anti-A serumu ile çökelmez. Bu, serumları ayırt etmek için yeterli bilgiyi sağlar.
Demir'in (AB) kanı ile test: Demir'in kanı her iki serumla da çökelir. Bu, Duru'nun kanından elde edilen bilgiyi doğrulamaya yardımcı olsa da, Duru'nun kanı tek başına serumları tanımlamak için yeterlidir.
Sonuç: Duru'nun kanı sayesinde serumlar ayırt edilebilir. Öğretmen amacına ulaşabilir.

E) Duru (B) ve Burak (A)

Burak'ın (A) kanı ile test: Anti-A serumu ile çökelme olur, Anti-B serumu ile olmaz.
Duru'nun (B) kanı ile test: Anti-B serumu ile çökelme olur, Anti-A serumu ile olmaz.
Sonuç: Her iki öğrencinin kanı da serumları net bir şekilde ayırt etmek için gerekli ve yeterli bilgiyi sağlar. Burak'ın kanını çökerten Anti-A, Duru'nun kanını çökerten ise Anti-B'dir. Öğretmen amacına ulaşabilir.

Yukarıdaki değerlendirmeler sonucunda, Melisa (O) ve Demir (AB) kan gruplarının kullanıldığı durumda, her iki etiketsiz serum da O kanında çökelme göstermeyecek, AB kanında ise her ikisi de çökelme gösterecektir. Bu durum, serumlar arasında ayırt edici bir tepkime farkı yaratmadığı için öğretmen amacına ulaşamaz.

Soru 8.

ABO kan grubu ve Rh faktörüne ait antijenlerin tamamını alyuvar zarında bulunduran bir baba ve bu antijenlerin tamamına karşı kan plazmasında antikor üretebilen bir anne ile ilgili

I. Doğacak çocuklarının tamamı ABO kan grubu bakımından heterozigot genotipe sahip olur.

II. Anne ile çocukları arasında Rh faktörüne bağlı olarak kan uyuşmazlığı görülebilir.

III. Doğacak çocukların ebeveynleri ile aynı kan grubuna sahip olma olasılığı yoktur.

İfadelerinden hangileri doğrudur?

(MEBİ 10.02.2025 TYT Deneme Sınavı)

A. Yalnız ll
B. I ve II
C. I ve III
D. lI ve III
E. I, II ve III

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: E

Açıklama:

1. Sorunun Analizi

Soruda verilen bilgilere göre baba ve annenin kan gruplarını ve olası genotiplerini belirlememiz gerekmektedir:

Babanın Durumu: "ABO kan grubu ve Rh faktörüne ait antijenlerin tamamını alyuvar zarında bulunduran bir baba"

ABO Kan Grubu: A ve B antijenlerinin tamamını bulundurması, babanın kan grubunun AB olduğunu gösterir. Bu durumda babanın genotipi kesinlikle I^AI^B'dir.

Rh Faktörü: Rh antijenini bulundurması, babanın Rh+ olduğunu gösterir. Rh+ fenotipine sahip birey DD (homozigot baskın) veya Dd (heterozigot) genotiplerine sahip olabilir. Çıkarımları yaparken her iki ihtimali de göz önünde bulundurmalıyız.

Annenin Durumu: "bu antijenlerin tamamına karşı kan plazmasında antikor üretebilen bir anne"

ABO Kan Grubu: A ve B antijenlerine karşı (anti-A ve anti-B) antikor üretebilmesi, annenin kan grubunun 0 olduğunu gösterir. Bu durumda annenin genotipi kesinlikle ii'dir.

Rh Faktörü: Rh antijenine (D antijenine) karşı antikor (anti-D) üretebilmesi, annenin Rh- olduğunu ve daha önce Rh+ kanla karşılaşarak duyarlılaşmış olabileceğini gösterir. Rh- fenotipine sahip birey dd (homozigot çekinik) genotipine sahiptir.

Ebeveynlerin Özet Genotipleri:

Baba: ABO (I^AI^B), Rh (D_)

Anne: ABO (ii), Rh (dd)

2. Şıkların Değerlendirilmesi

I. Doğacak çocuklarının tamamı ABO kan grubu bakımından heterozigot genotipe sahip olur.: Babanın genotipi I^AI^B (AB kan grubu) ve annenin genotipi ii (0 kan grubu) şeklindedir. Bu ebeveynlerin çaprazlamasından doğacak çocukların genotipleri şunlar olabilir:

Görüldüğü üzere, doğacak tüm çocuklar I^Ai veya I^Bi genotipinde olacaktır ve her iki genotip de heterozigottur. Bu nedenle birinci ifade DOĞRUDUR.

I^Ai (A kan grubu)

I^Bi (B kan grubu)

II. Anne ile çocukları arasında Rh faktörüne bağlı olarak kan uyuşmazlığı görülebilir.: Kan uyuşmazlığı (eritroblastozis fetalis), Rh- bir annenin (dd) Rh+ bir bebeğe (Dd veya DD) sahip olması durumunda ortaya çıkar. Anne Rh- (dd) genotipine sahiptir. Baba ise Rh+ (D_) genotipine sahiptir. Eğer babanın genotipi DD ise tüm çocuklar Dd (Rh+) olur. Eğer babanın genotipi Dd ise, çocukların %50'si Dd (Rh+) ve %50'si dd (Rh-) olur. Her iki durumda da, annenin Rh- olması ve çocuktan Rh+ olma ihtimalinin bulunması nedeniyle, anne ile çocuk arasında Rh faktörüne bağlı kan uyuşmazlığı görülme potansiyeli (riski) vardır. Bu nedenle ikinci ifade DOĞRUDUR.

III. Doğacak çocukların ebeveynleri ile aynı kan grubuna sahip olma olasılığı yoktur.: Ebeveynlerin kan grupları Baba: AB, Anne: 0'dır.

Yukarıda I. maddede belirtildiği gibi, bu ebeveynlerden doğacak çocukların olası ABO kan grupları sadece A (I^Ai) ve B (I^Bi) olabilir. Çocuklar AB veya 0 kan grubuna sahip olamazlar. Dolayısıyla, doğacak çocukların ebeveynleri ile aynı kan grubuna (AB veya 0) sahip olma olasılığı yoktur. Bu nedenle üçüncü ifade DOĞRUDUR.

3. Sonuç

Yapılan değerlendirmeler sonucunda, I, II ve III numaralı ifadelerin tamamı doğru bulunmuştur.

Konu İle İlgili Sorular