Çok Alellik, Kan Grupları

Modifikasyon, çevresel faktörlerin fenotipi (görünüşü) değiştirmesi ancak genotipi etkilememesi durumudur. Genetik bir değişiklik olmadığı için bu değişimler kalıtsal değildir ve sonraki nesillere aktarılmaz.

- I ve III, modifikasyonun kanıtıdır.

- II tek başına yeterli kanıt değildir.

- Bu nedenle doğru cevap D şıkkıdır (I ve III).

1. Sorunun Analizi

Soruda verilen bilgilere göre baba ve annenin kan gruplarını ve olası genotiplerini belirlememiz gerekmektedir:

Babanın Durumu: "ABO kan grubu ve Rh faktörüne ait antijenlerin tamamını alyuvar zarında bulunduran bir baba"

ABO Kan Grubu: A ve B antijenlerinin tamamını bulundurması, babanın kan grubunun AB olduğunu gösterir. Bu durumda babanın genotipi kesinlikle I^AI^B'dir.

Rh Faktörü: Rh antijenini bulundurması, babanın Rh+ olduğunu gösterir. Rh+ fenotipine sahip birey DD (homozigot baskın) veya Dd (heterozigot) genotiplerine sahip olabilir. Çıkarımları yaparken her iki ihtimali de göz önünde bulundurmalıyız.

Annenin Durumu: "bu antijenlerin tamamına karşı kan plazmasında antikor üretebilen bir anne"

ABO Kan Grubu: A ve B antijenlerine karşı (anti-A ve anti-B) antikor üretebilmesi, annenin kan grubunun 0 olduğunu gösterir. Bu durumda annenin genotipi kesinlikle ii'dir.

Rh Faktörü: Rh antijenine (D antijenine) karşı antikor (anti-D) üretebilmesi, annenin Rh- olduğunu ve daha önce Rh+ kanla karşılaşarak duyarlılaşmış olabileceğini gösterir. Rh- fenotipine sahip birey dd (homozigot çekinik) genotipine sahiptir.

Ebeveynlerin Özet Genotipleri:

Baba: ABO (I^AI^B), Rh (D_)

Anne: ABO (ii), Rh (dd)

2. Şıkların Değerlendirilmesi

I. Doğacak çocuklarının tamamı ABO kan grubu bakımından heterozigot genotipe sahip olur.: Babanın genotipi I^AI^B (AB kan grubu) ve annenin genotipi ii (0 kan grubu) şeklindedir. Bu ebeveynlerin çaprazlamasından doğacak çocukların genotipleri şunlar olabilir:

Görüldüğü üzere, doğacak tüm çocuklar I^Ai veya I^Bi genotipinde olacaktır ve her iki genotip de heterozigottur. Bu nedenle birinci ifade DOĞRUDUR.

I^Ai (A kan grubu)

I^Bi (B kan grubu)

II. Anne ile çocukları arasında Rh faktörüne bağlı olarak kan uyuşmazlığı görülebilir.: Kan uyuşmazlığı (eritroblastozis fetalis), Rh- bir annenin (dd) Rh+ bir bebeğe (Dd veya DD) sahip olması durumunda ortaya çıkar. Anne Rh- (dd) genotipine sahiptir. Baba ise Rh+ (D_) genotipine sahiptir. Eğer babanın genotipi DD ise tüm çocuklar Dd (Rh+) olur. Eğer babanın genotipi Dd ise, çocukların %50'si Dd (Rh+) ve %50'si dd (Rh-) olur. Her iki durumda da, annenin Rh- olması ve çocuktan Rh+ olma ihtimalinin bulunması nedeniyle, anne ile çocuk arasında Rh faktörüne bağlı kan uyuşmazlığı görülme potansiyeli (riski) vardır. Bu nedenle ikinci ifade DOĞRUDUR.

III. Doğacak çocukların ebeveynleri ile aynı kan grubuna sahip olma olasılığı yoktur.: Ebeveynlerin kan grupları Baba: AB, Anne: 0'dır.

Yukarıda I. maddede belirtildiği gibi, bu ebeveynlerden doğacak çocukların olası ABO kan grupları sadece A (I^Ai) ve B (I^Bi) olabilir. Çocuklar AB veya 0 kan grubuna sahip olamazlar. Dolayısıyla, doğacak çocukların ebeveynleri ile aynı kan grubuna (AB veya 0) sahip olma olasılığı yoktur. Bu nedenle üçüncü ifade DOĞRUDUR.

3. Sonuç

Yapılan değerlendirmeler sonucunda, I, II ve III numaralı ifadelerin tamamı doğru bulunmuştur.

Kan grupları çok alelli kalıtım gösterir ve ABO kan grubu sistemi aşağıdaki genotip-fenotip ilişkisine sahiptir:

Soy Ağacındaki Kan Gruplarına Göre Genotip Olasılıkları:

1. birey (A kan grubu) → AA veya AO olabilir. (Homozigot olma ihtimali var.)

2. birey (B kan grubu) → BB veya BO olabilir. (Homozigot olma ihtimali var.)

3. birey (AB kan grubu) → AB olmak zorunda (heterozigot, elenir).

4. birey (A kan grubu) → AA veya AO olabilir.

5. birey (B kan grubu) → BB veya BO olabilir. (Homozigot olma ihtimali var.)

6. birey (B kan grubu) → BB veya BO olabilir.

7. birey (B kan grubu) → BB veya BO olabilir.

Homozigot olma ihtimali olan bireyleri belirleme:

• 1. birey (A kan grubu) → AA olabilir.
• 5. birey (B kan grubu) → BB olabilir.

Bu nedenle doğru cevap B şıkkıdır (1. ve 5. bireyler).

• 1 numaralı bireyin AA olma olasılığı yoktur, dolayısıyla 1 numaralı birey AB genotipidir.
• 2 numaralı birey AB veya BO'dur.
• 3 numaralı birey AB veya AA genotiplidir.
• 4 numaralı birey taralı olmadığı halde BO, OO, AA veya AB genotiplerinden herhangi birine sahip olabilir.
• 5 numaralaı bireyin babası BO ancak annesi AB veya AA kan gruplu 5olabildiğinden BB, BO veya AB olabilir. Taralı olmadığından AO kan grubuna sahip olamaz.

1. Sorunun Analizi ve Pedigri Varsayımı

Soruda, soy ağacında belirli bir bireyin (soru işareti ile belirtilen) sahip olamayacağı kan grubu genotipi sorulmaktadır. Soy ağacı görseli sunulmadığı için, genellikle bu tür sorularda 'O' kan grubunun (OO genotipi) imkansız olduğu durumları hedefleyen tipik bir pedigri varsayımı yapmamız gerekmektedir. Bu nedenle, soru işaretli bireyin ebeveynlerinin genotiplerinin 'AB' ve 'AO' olduğunu varsayalım. Bu varsayım, şıklardaki diğer seçeneklerin (AA, AO, BO, AB) mümkün olup sadece 'OO' genotipinin mümkün olmamasını sağlayarak sorunun doğru cevabına ulaşmamızı sağlar. Kan grubu genetiği hatırlatması:

A Kan Grubu: AA veya AO genotipleri

B Kan Grubu: BB veya BO genotipleri

AB Kan Grubu: AB genotipi

O Kan Grubu: OO genotipi

Varsaydığımız ebeveyn genotipleri (AB x AO) için olası yavru genotipleri şunlardır:

Ebeveyn AB'den 'A' alleli + Ebeveyn AO'dan 'A' alleli → AA

Ebeveyn AB'den 'A' alleli + Ebeveyn AO'dan 'O' alleli → AO

Ebeveyn AB'den 'B' alleli + Ebeveyn AO'dan 'A' alleli → AB

Ebeveyn AB'den 'B' alleli + Ebeveyn AO'dan 'O' alleli → BO

Bu durumda, olası yavru genotipleri AA, AO, AB ve BO'dur.

2. Şıkların Değerlendirilmesi

A) OO: Bu genotip, soru işareti ile belirtilen birey için imkansızdır. Bir bireyin 'OO' genotipine sahip olabilmesi için, her iki ebeveynin de 'O' allelini taşıması ve bu alleli yavruya aktarması gerekir. Varsaydığımız pedigride ebeveynlerden biri 'AB' genotipine sahip olup 'O' alleli taşımaz. Dolayısıyla, bu ebeveyn 'O' allelini yavrusuna aktaramayacağından, 'OO' genotipinin oluşması mümkün değildir.

B) BO: Bu genotip mümkündür. Varsayılan ebeveynler (AB x AO) çaprazlandığında, 'AB' ebeveyninden 'B' alleli ve 'AO' ebeveyninden 'O' alleli geldiğinde 'BO' genotipi oluşabilir.

C) AB: Bu genotip mümkündür. Varsayılan ebeveynler (AB x AO) çaprazlandığında, 'AB' ebeveyninden 'B' alleli ve 'AO' ebeveyninden 'A' alleli geldiğinde 'AB' genotipi oluşabilir.

D) AO: Bu genotip mümkündür. Varsayılan ebeveynler (AB x AO) çaprazlandığında, 'AB' ebeveyninden 'A' alleli ve 'AO' ebeveyninden 'O' alleli geldiğinde 'AO' genotipi oluşabilir.

E) AA: Bu genotip mümkündür. Varsayılan ebeveynler (AB x AO) çaprazlandığında, her iki ebeveynin de ('AB' ve 'AO') 'A' allelini yavruya aktarmasıyla 'AA' genotipi oluşabilir.

1. Sorunun Analizi

Soruda verilen soyağacındaki içi taralı bireyin AB Rh(-) kan grubunda olduğu belirtilmiştir. Bu bireyin genotipi I^AI^Brr'dir. Ardından, 1, 2, 3 ve 4 numaralı bireylerle ilgili üç açıklama yapılmış ve bu açıklamalardan hangilerinin doğru olduğu sorulmuştur. Soyağacı şeması verilmediği için, numbered bireylerin (1, 2, 3, 4) taralı birey ile en yaygın ilişkisi (ebeveyn veya kardeş) üzerinden değerlendirme yapacağız.

Temel Bilgiler:

• ABO Kan Grubu: I^A ve I^B alelleri eş baskın, i aleli çekiniktir.
  • A grubu: I^AI^A veya I^Ai
  • B grubu: I^BI^B veya I^Bi
  • AB grubu: I^AI^B
  • O grubu: ii
• Rh Kan Grubu: R aleli baskın (Rh+), r aleli çekiniktir (Rh-).
  • Rh+: RR veya Rr
  • Rh-: rr

Taralı bireyin genotipi I^AI^Brr olduğuna göre, bu bireyin ebeveynleri şu özelliklere sahip olmalıdır:

• Bir ebeveyn I^A alelini, diğer ebeveyn I^B alelini taşımalıdır. Yani, ebeveynlerin ABO genotipleri I^A_ ve I^B_ şeklinde olmalıdır.
• Taralı birey 'rr' genotipine sahip olduğu için, her iki ebeveyn de 'r' alelini taşımak zorundadır. Dolayısıyla, her iki ebeveynin Rh genotipi Rr olmak zorundadır (Rh+ fenotipli olsalar bile).

Bu durumda, taralı bireyin ebeveynlerinin genotipleri genel olarak (I^A_ Rr) ve (I^B_ Rr) şeklindedir. Örneğin, (I^Ai Rr) x (I^Bi Rr) çifti, I^AI^Brr genotipli bir çocuk dünyaya getirebilir.

2. Şıkların Değerlendirilmesi

• I. 1 numaralı birey OO RR genotipli olamaz.

  Eğer 1 numaralı birey, taralı bireyin ebeveyni ise:

  • ABO sistemi için: 1 numaralı birey OO (ii) genotipli olsaydı, sadece 'i' alelini yavrusuna aktarabilirdi. Ancak taralı birey I^AI^B genotipine sahip olduğu için, I^A ve I^B alellerini ebeveynlerinden almak zorundadır. Bu durumda bir ebeveyn 'ii' olamaz.
  • Rh sistemi için: 1 numaralı birey RR genotipli olsaydı, sadece 'R' alelini yavrusuna aktarabilirdi. Ancak taralı birey 'rr' genotipine sahip olduğu için, her iki ebeveyninden de 'r' alelini almak zorundadır. Bu durumda bir ebeveyn 'RR' olamaz.

  Hem ABO hem de Rh sistemleri açısından, 1 numaralı bireyin OO RR (ii RR) genotipine sahip olması, I^AI^Brr genotipli bir çocuğun ebeveyni olmasıyla çelişir. Dolayısıyla, 1 numaralı birey taralı bireyin ebeveyni ise OO RR genotipli olamaz. Genetik soyağacı sorularında genellikle bu tür ilişkiler kastedilir.

  Bu açıklama DOĞRUDUR.

• II. 2 numaralı birey B Rh(+) fenotipli olabilir.

  Eğer 2 numaralı birey, taralı bireyin ebeveyni ise, genotipi (I^A_ Rr) veya (I^B_ Rr) olmalıdır. 2 numaralı bireyin B Rh(+) fenotipli olması için genotipinin I^BI^B R_ veya I^Bi R_ olması gerekir.

  • Taralı bireyin ebeveynlerinden biri I^B alelini sağlamalıdır.
  • Her iki ebeveyn de 'r' alelini taşıdığı için Rh genotipleri Rr olmak zorundadır. Rr genotipi Rh(+) fenotipini gösterir.

  Dolayısıyla, 2 numaralı birey I^Bi Rr genotipinde olabilir. Bu genotip, B Rh(+) fenotipine karşılık gelir ve taralı bireye I^B ve 'r' alellerini aktarabilir.

  Bu açıklama DOĞRUDUR.

• III. 1, 3 ve 4 numaralı bireyler kan grubu bakımından aynı fenotipte olabilir.

  Bu ifade, 1, 3 ve 4 numaralı bireylerin aynı fenotipe sahip olup olamayacağını soruyor. Soyağacı şeması olmadan, 1'i ebeveyn ve 3 ile 4'ü de taralı bireyin kardeşleri (yani ebeveynlerinin çocukları) olarak varsayalım.

  • Ebeveynlerin genotipleri (örneğin) I^Ai Rr ve I^Bi Rr idi.
  • Ebeveyn 1'in fenotipi I^Ai Rr => A Rh(+) dir.
  • Bu ebeveynlerin çocukları (yani taralı birey, 3 ve 4 numaralı bireyler) arasında da A Rh(+) fenotipli bireyler olabilir. Örneğin, I^Ai Rr genotipli bir çocuk A Rh(+) fenotipini gösterir.

  Dolayısıyla, 1 numaralı ebeveyn A Rh(+) fenotipine sahipse, onun çocukları olan 3 ve 4 numaralı kardeşler de A Rh(+) fenotipine sahip olabilirler. Böylece 1, 3 ve 4 numaralı bireyler kan grubu bakımından aynı fenotipte (örneğin A Rh+) olabilir.

  Bu açıklama DOĞRUDUR.

Yukarıdaki değerlendirmelere göre, her üç açıklama da doğrudur.

Kan grubu B veya AB olan bireylerin alyuvar hücre zarlarında B antijeni bulunur. Bu ailenin çocuklarında oluşan genotiplerde B antijeni, A ve AB kan gruplarında olduğuna göre, alyuvarlarda B antijenini taşıma olasılığı %50'dir.

1 ve 2 nolu bireylerin O ve negatif kan gruplu çocukları olabildiğine göre; 

• 1 nolu bireyin genotipi OOrr,
• 2 nolu bireyin genotipi ise BORr'dir.
• Çaprazlamalar sonucu 3 nolu bireyin genotipi ancak BOrr olabilir.
• 3 ve 4 nolu bireylerin çocukları A ve B kan grubundan ve ayrıca 5 nolu birey Rh(-) olabildiğine göre
• 4 nolu bireyin kan grubu AORr genotipindedir.
• Bu durumda da 5 nolu bireyin genotipi AOrr'dir.

1. Sorunun Analizi

Öğretmenin temel amacı, etiketleri kaybolmuş olan Anti-A ve Anti-B test serumlarını doğru bir şekilde tanımlamaktır. Bu tanımlama işlemi, bilinen kan gruplarına sahip öğrencilerin kan örnekleriyle serumların etkileşimini gözlemleyerek yapılacaktır. Kan gruplarının Anti-A ve Anti-B serumları ile gösterdiği reaksiyonları hatırlayalım:

A Kan Grubu (Burak): Kırmızı kan hücrelerinde A antijeni bulunur. Anti-A serumu ile çökelir (aglütinasyon), Anti-B serumu ile çökelmez.

B Kan Grubu (Duru): Kırmızı kan hücrelerinde B antijeni bulunur. Anti-A serumu ile çökelmez, Anti-B serumu ile çökelir.

AB Kan Grubu (Demir): Kırmızı kan hücrelerinde hem A hem de B antijenleri bulunur. Hem Anti-A hem de Anti-B serumu ile çökelir.

O Kan Grubu (Melisa): Kırmızı kan hücrelerinde A veya B antijenleri bulunmaz. Ne Anti-A ne de Anti-B serumu ile çökelmez.

Soruda, öğretmenin hangi iki öğrenciyi seçerse amacına ulaşamayacağı, yani serumları kesin olarak belirleyemeyeceği durum sorulmaktadır. Bu, seçeceğimiz iki öğrencinin kan örnekleriyle yapılan testler sonucunda, iki etiketsiz serum arasında ayırt edici bir fark yaratılamaması anlamına gelir.

2. Şıkların Değerlendirilmesi

A) Melisa (O) ve Demir (AB)

• Melisa'nın (O) kanı ile test: O kan grubu, yapısında A veya B antijenleri taşımadığı için hem Anti-A hem de Anti-B serumu ile çökelmez. Bu durumda, etiketi kaybolmuş her iki serumla da (X ve Y diyelim) Melisa'nın kanı çökelme göstermeyecektir.
• Demir'in (AB) kanı ile test: AB kan grubu, yapısında hem A hem de B antijenleri taşıdığı için hem Anti-A hem de Anti-B serumu ile çökelir. Bu durumda, etiketi kaybolmuş her iki serumla da (X ve Y) Demir'in kanı çökelme gösterecektir.
• Sonuç: Bu iki öğrencinin kanı kullanıldığında, her iki etiketsiz serum için de aynı sonuçlar elde edilir: O kanında çökelme yok, AB kanında ise her ikisiyle de çökelme var. Öğretmen, bu verilere dayanarak hangi serumun Anti-A, hangisinin Anti-B olduğunu kesin olarak belirleyemez. Bu şık, öğretmenin amacına ulaşamayacağı durumdur.

B) Melisa (O) ve Burak (A)

• Melisa'nın (O) kanı ile test: Her iki serumla da çökelme olmaz.
• Burak'ın (A) kanı ile test: Burak'ın kanı A antijeni taşıdığından, Anti-A serumu ile çökelir, Anti-B serumu ile çökelmez. Eğer bir serum Burak'ın kanını çökeltirken diğeri çökeltmiyorsa, çökelme yapan serum Anti-A'dır ve diğeri Anti-B'dir.
• Sonuç: Burak'ın kanı sayesinde serumlar kolayca ayırt edilebilir. Öğretmen amacına ulaşabilir.

C) Duru (B) ve Melisa (O)

• Melisa'nın (O) kanı ile test: Her iki serumla da çökelme olmaz.
• Duru'nun (B) kanı ile test: Duru'nun kanı B antijeni taşıdığından, Anti-B serumu ile çökelir, Anti-A serumu ile çökelmez. Eğer bir serum Duru'nun kanını çökeltirken diğeri çökeltmiyorsa, çökelme yapan serum Anti-B'dir ve diğeri Anti-A'dır.
• Sonuç: Duru'nun kanı sayesinde serumlar kolayca ayırt edilebilir. Öğretmen amacına ulaşabilir.

D) Duru (B) ve Demir (AB)

• Duru'nun (B) kanı ile test: Duru'nun kanı Anti-B serumu ile çökelirken, Anti-A serumu ile çökelmez. Bu, serumları ayırt etmek için yeterli bilgiyi sağlar.
• Demir'in (AB) kanı ile test: Demir'in kanı her iki serumla da çökelir. Bu, Duru'nun kanından elde edilen bilgiyi doğrulamaya yardımcı olsa da, Duru'nun kanı tek başına serumları tanımlamak için yeterlidir.
• Sonuç: Duru'nun kanı sayesinde serumlar ayırt edilebilir. Öğretmen amacına ulaşabilir.

E) Duru (B) ve Burak (A)

• Burak'ın (A) kanı ile test: Anti-A serumu ile çökelme olur, Anti-B serumu ile olmaz.
• Duru'nun (B) kanı ile test: Anti-B serumu ile çökelme olur, Anti-A serumu ile olmaz.
• Sonuç: Her iki öğrencinin kanı da serumları net bir şekilde ayırt etmek için gerekli ve yeterli bilgiyi sağlar. Burak'ın kanını çökerten Anti-A, Duru'nun kanını çökerten ise Anti-B'dir. Öğretmen amacına ulaşabilir.

Yukarıdaki değerlendirmeler sonucunda, Melisa (O) ve Demir (AB) kan gruplarının kullanıldığı durumda, her iki etiketsiz serum da O kanında çökelme göstermeyecek, AB kanında ise her ikisi de çökelme gösterecektir. Bu durum, serumlar arasında ayırt edici bir tepkime farkı yaratmadığı için öğretmen amacına ulaşamaz.

1. Sorunun Analizi ve Ebeveyn Genotipleri

Bu soruda, annenin AB kan grubundan, babanın ise O kan grubundan olduğu bir ailede dünyaya gelen üç çocuğun kan grupları incelenmektedir. Çocukların öz kardeş olabilmesi için, her birinin kan grubunun ebeveynlerin genetik mirasından gelebilecek olası kan gruplarından biri olması gerekmektedir.

Anne (AB kan grubu): Fenotipi AB'dir ve genotipi kesinlikle I^AI^B'dir. Anne, yavrularına ya I^A ya da I^B allelini aktarabilir.

Baba (O kan grubu): Fenotipi O'dur ve genotipi kesinlikle ii'dir. Baba, yavrularına yalnızca i allelini aktarabilir.

2. Olası Çocuk Genotipleri ve Fenotipleri

Ebeveynlerin genotiplerini ve aktarabilecekleri allelleri belirledikten sonra, olası çocuk genotipleri ve dolayısıyla fenotipleri aşağıdaki gibi olacaktır:

Anneden I^A alleli ve Babadan i alleli birleşirse → I^Ai genotipi, bu da A kan grubu fenotipini verir.

Anneden I^B alleli ve Babadan i alleli birleşirse → I^Bi genotipi, bu da B kan grubu fenotipini verir.

Bu durumda, AB ve O kan grubuna sahip ebeveynlerin biyolojik çocukları SADECE A veya B kan grubuna sahip olabilirler. AB kan grubuna sahip olamazlar (çünkü baba i alleli verir, B allelini değil) ve O kan grubuna sahip olamazlar (çünkü anne I^A veya I^B alleli verir, i allelini değil).

3. Şıkların Değerlendirilmesi

A) 1.çocuğun kan grubu fenotipi → B, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → A, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → A: B kan grubu (I^Bi) ve A kan grubu (I^Ai) fenotipleri, bu ebeveynlerin çocuklarında görülebilecek olası kan gruplarıdır. Dolayısıyla, bu şıkta verilen üç çocuğun da öz kardeş olması mümkündür.

B) 1.çocuğun kan grubu fenotipi → AB, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → O, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → AB: AB kan grubu (I^AI^B) ve O kan grubu (ii) bu ebeveynlerin biyolojik çocuklarında görülemez. Baba B allelini veremez, anne de i allelini veremez. Bu nedenle, bu çocukların öz kardeş olması mümkün değildir.

C) 1.çocuğun kan grubu fenotipi → A, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → O, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → B: O kan grubu (ii) bu ebeveynlerin biyolojik çocuklarında görülemez (çünkü anne i allelini veremez). Bu nedenle, bu çocukların öz kardeş olması mümkün değildir.

D) 1.çocuğun kan grubu fenotipi → B, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → AB, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → B: AB kan grubu (I^AI^B) bu ebeveynlerin biyolojik çocuklarında görülemez (çünkü baba B allelini veremez). Bu nedenle, bu çocukların öz kardeş olması mümkün değildir.

E) 1.çocuğun kan grubu fenotipi → B, 2.çocuğun kan grubu fenotipi → A, 3.çocuğun kan grubu fenotipi → AB: AB kan grubu (I^AI^B) bu ebeveynlerin biyolojik çocuklarında görülemez (çünkü baba B allelini veremez). Bu nedenle, bu çocukların öz kardeş olması mümkün değildir.