Konu Detayı Sayfası
Canlılardaki Beslenme Şekilleri
Canlılardaki Beslenme Şekilleri
Canlılar yaşamlarını sürdürebilmek ve enerji ihtiyaçlarını karşılamak için beslenmek zorundadır. Canlılar şu nedenlerden dolayı besinlere ihtiyaç duyarlar;
► Yapılarına katılacak maddeleri almak,
► Enerji ihtiyaçlarını karşılamak,
► Büyüyüp gelişmek,
► Yıpranan doku ve organlarını onarmak,
► Kimyasal tepkimelerini düzenlemek için besinlere ihtiyaç duyarlar.
► Doğada bazı canlılar kendi besinlerini kendileri üretirken, bazı canlılar besinlerini dışarıdan hazır olarak alır.
► Ekosistemdeki canlılar beslenme şekillerine göre;
- Ototrof
- Heteretrof
- Hem ototrof hem heterotrof olmak üzere 3 gruba ayrılır.
Ototrof Beslenme
► Üretici canlılar kendi besinini kendi üreten canlılardır. Bu canlılar besinlerini CO2 özümlemesi (Yani karbondioksitten organik besin üretimi yaparlar) yaparak üretirler.
► Üretici canlılar; ekosistemdeki canlı bileşenleri en önemlilerinden biridir.
► Kendi besinini kendi üretebilen canlılara ototrof canlılar denir.
► Ototrof canlılar inorganik maddeleri dış ortamdan hazır alarak organik besin üretimi yaparlar.
► Bu besinleri hem kendileri kullanır hem de diğer canlıların besin kaynağını sağlarlar.
► Ototrof canlılar; besin üretmek için farklı enerji kaynakları kullanırlar.
► Bu enerji kaynakları güneş ışığı enerjisi ve kimyasal enerjidir.
► Ototrof canlılar kullandıkları bu enerji kaynaklarına göre Fotoototrof ve Kemoototrof canlılar olarak ikiye ayrılırlar.
Fotoototrof
► Işık enerjisini kullanarak fotosentez olayı ile besin üreten canlılara Fotoototrof canlılar denir.
► Fotoototrof canlılarda klorofil pigmenti bulunur. Klorofil sayesinde ışık enerjisini kullanarak inorganik bileşiklerden organik madde sentezlerler.
Fotosentez ile besin üretimini;
1. Prokaryotlardan; bazı bakteriler fotosentez ile besin üretimi yaparlar. Bu bakterilerin klorofil molekülleri sitoplazmalarında bulunur. Çünkü kloroplast organelleri yoktur. Bu bakteriler mavi – yeşil algler, siyanobakteriler, sülfür ve hidrojen bakterileri gibi bakterilerdir. Fotosentez için ışık enerjisi ve klorofil gereklidir.
2. Ökaryotlardan; öglena, alglerin çoğu ve bitkiler (küsküt otu gibi tam parazit bitkiler hariç) fotosentez ile besin üretirler.
♦ Bitkiler; hem kendi besinlerini hem de hazır besin kullanan canlıların temel besin kaynaklarını sentezlerler.
♦ Kullandığımız oksijenin kaynağı fotosentez olayıdır.
♦ Fotosentez yapan ökaryotların klorofil molekülleri kloroplast organelinde bulunur.
Fotosentez Denklemi Şu Şekildedir.
| Fotosentez | Kemosentez |
|---|---|
| Işık enerjisi kullanılır. | Bazı inorganiklerin oksitlenmesi ile açığa çıkan kimyasal enerji kullanılır. |
| C kaynağı olarak; CO2 kullanılır. | C kaynağı olarak; CO2 kullanır. |
| Hidrojen kaynağı olarak; H2O, H2S, H2 kullanılır. | Hidrojen kaynağı olarak; H2O kullanılır. |
| Klorofil gerekir. | Klorofil gerekmez. |
| Bazı bakteriler, öglena,algler ve bitkiler fotosentetiktir. | Bazı bakteri ve arkeler kemosentetiktir. |
| Fotosentez gündüz olur. | Kemosentez gece ve gündüz olur. |
Kemoototrof
► Bazı inorganiklerin (amonyak, hidrojen, sülfür, nitrat, nitrit, demir gibi) oksitlenmesiyle açığa çıkan kimyasal enerjiyi kullanarak, kemosentez olayı ile besin üreten canlılara Kemoototrof canlılar denir.
Kemosentez ile besin üretimini;
► Sadece bazı prokaryotlar (bazı bakteriler ve arkeler) yapar.
► Ökaryot hücreli canlılar kemosentez yapamazlar.
► Kemosentez yapan bir canlı prokaryot hücre yapılıdır ve tek hücrelidir.
Üretici canlılar atmosferdeki karbondioksiti kullanarak besin üretirler. Yani tüm canlıların besin kaynağı karbondioksittir.
Heterotrof Beslenme
► Kendi besinini üretemeyen dışarıdan hazır olarak alan canlılardır.
► Besinlerini üreticilerden ya da diğer tüketicilerden sağlarlar.
Bazı bakteriler, çoğu protista, mantarlar ve hayvanlar heterotrof beslenirler.
Heterotrof Beslenme Çeşitleri
1. Holozoik Beslenme
► Besinini katı parçalar halinde alan canlılar holozoik beslenirler.
► Gelişmiş bir sindirim sistemleri vardır.
► İnsan ve hayvanlar bu şekilde beslenir.
► Bu canlılar aldıkları besin çeşidine göre üçe ayrılır.
♦ Herbivor (Otçul); sadece ot ile beslenirler. Örnek; inek, keçi, tavşan, fil, at, sığır vb.
♦ Karnivor (Etçil); sadece et ile beslenirler. Örnek; aslan, kaplan, sırtlan vb.
♦ Omnivor (Hepçil); Hem ot hem et ile beslenirler. Örnek; insan, ayı, domuz, karga, tavuk vb.
2. Ayrıştırıcılar (Saprofit = Çürükçül Canlılar)
► Bu canlılar doğadaki dökülmüş yaprakları, ölü organizmaları, dışkıları ve diğer organik maddeleri hücre dışına salgıladıkları enzimlerle ayrıştırarak inorganik maddelere kadar parçalarlar.
► Bazı bakteriler ve mantarların büyük çoğunluğu hücre dışına enzim salgılayarak bu organik besinleri ayrıştırırlar. (Ayrıca bazı solucanlar da doğadaki önemli ayrıştırıcılardandır. Solucanlar çürümekte olan organik moleküllerin olduğu her yerde yaşayabilirler.
► Daha sonra bu besinleri hücrelerine alarak beslenirler.
► Ölü ve canlı atıklarını ayrıştırdıkları için çok önemlidirler.
► Organik atıkları inorganiklere dönüştürürken besin ihtiyaçlarını da hazır olarak karşılamış olurlar.
► Ayrıştırıcılar her ekosistemde bulunur ve madde döngülerinde rol oynarlar.
Saprofit Canlıların Ekolojik Önemi
► Çevre kirliliğini önlerler.
► Toprağı inorganik madde bakımından zenginleştirirler.
► Canlılar için önemli olan karbon ve azot gibi atomların tükenmesine engel olurlar.
► Madde döngülerinin devamına katkı sağlarlar.
► Ekolojik dengenin korunmasını sağlarlar.
► Ayrıştırıcıların azot döngüsündeki işlevi, amino asitlerden amonyak oluşturmaktır.
Ölü veya Canlı Atıkları → Protein → Aminoasit → NH3
Bir ekosistemde ayrıştırıcı organizma sayısı azalırsa
► Çevre kirliliği artar.
► Başta azot olmak üzere madde döngüleri yavaşlar.
► Organik madde birikimi artar, çevrede kokuşma olur.
► Doğadaki inorganik madde miktarı azalır.
Doğadaki besin zincirinde, çürükçül beslenen canlılar, besin zincirinin her kademesinde yer alırlar.
3. Parazitlik
► Parazit beslenmede yarar gören canlıya Parazit, zarar gören canlıya ise Konak denir.
► Parazitlik aynı zamanda iki canlı arasında kurulan ve tek taraflı faydaya dayanan bir ortak yaşam şeklidir.
► Hem bitkilerde hem hayvanlarda görülebilir.
► Parazit bitkiler; tam parazit ya da yarı parazit olabilir. Bu bitkilerin gerçek kökleri olmadığı için topraktan su ve mineral alamazlar. Bu ihtiyaçlarını emeç adı verilen yapılarla üzerinde yaşadıkları bitkinin iletim demetlerine uzanarak onlardan karşılarlar.
► Tam parazit bitkiler fotosentez yapamazlar. Kloroplastları yoktur. Konak hücreden hem inorganik hem de organik besin ihtiyaçlarını karşılarlar. Örneğin; küsküt otu, canavar otu tam parazittirler.
► Yarı parazit bitkiler ise konak hücreden emeçleriyle sadece inorganik madde alırlar. Kloroplastları olduğu için fotosentez ile kendi besinlerini üretebilirler. Örneğin; ökse otu yarı parazittirler.
► Hayvansal parazitler iç ve dış parazitler şeklinde iki çeşittir.
► İç parazitler; konak canlının içinde yaşar. Örneğin; insan bağırsağında yaşayan tenya, bağırsak solucanı iç parazittirler.
► Dış parazitler ise konak canlının vücudunun dışında kan emerek beslenir. Örneğin; bit, pire, kene dış parazittirler.
Hem Ototrof Hem Heterotrof Beslenme
► Hem üretici hem tüketici olan canlılardır. Böcekçil bitkiler ile öglena örnek olarak verilebilir.
Böcekçil Bitkiler
► Bu bitkiler azot bakımından fakir topraklarda yaşadıkları için topraktan alamadıkları azotu yakaladıkları böceklerden karşılarlar.
► Bu bitkiler; fotosentez yaparak organik besinlerini üretebilirler.
► Ancak bazı aminoasitlerin sentezi için gerekli azotu topraktan yeterince alamazlar.
► Bu ihtiyaçlarını enzim salgılayarak ayrıştırdıkları böceklerin bünyelerinden karşılarlar.
► Örnek olarak; ibrik otu ve sinekkapan verilebilir.
► Böcekçil bitkiler, azot ihtiyaçlarını karşılama yönü ile heterotrof, kloroplast taşıdıkları için fotosentez ile besinlerini üretebilme yönüyle de ototrof beslenmiş olurlar.
Öglena
► Tatlı sularda yaşayan tek hücreli bir canlıdır.
► Ökaryot hücre taşır.
► Kloroplast organeli bulundurur ve ışık varlığında kendi besinini kendisi sentezler.
► Bu yönüyle ototroftur.
► Işık yokluğunda ise dış ortamdan besinini hazır olarak alabilir.
► Bu yönüyle de heterotroftur.
Su, mineral, asit, baz ve tuz gibi inorganik maddeleri tüm canlılar dış ortamdan hazır olarak alırlar. (Ototroflar dahil)
Konuya Ait Çıkmış Sorular
Soru 1.
Karasal ekosistemdeki bir besin ağında canlıların beslenme ilişkilerini gösteren şema aşağıda verilmiştir.
Bu besin ağı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
(MEBİ 19.01.2026 TYT Deneme Sınavı)
Soru 2.
Karasal bir ekosistemdeki besin ağı aşağıda şematize edilmiştir.
Bu besin ağındaki beslenme ilişkileriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
(MEBİ 01.06.2026 TYT Deneme Sınavı)
Soru 3.
Aşağıda bir deniz ekosisteminde, numaralarla belirtilen 10 farklı canlı türünden oluşan bir besin ağı gösterilmiştir. Bu besin ağında trofik ilişkiler, hangi canlının diğerinin besinini oluşturduğunu gösteren bağlantı oklarıyla ifade edilmiştir.
Bu besin ağı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(2017-Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS))
Soru 4.
Karasal bir ekosistemde sekiz canlı türü bulunduran besin ağı aşağıdaki gibi şematize edilmiştir. Canlı türleri arasındaki beslenme ilişkileri ise bağlantı oklarıyla belirtilmiştir.
Bu besin ağıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
(MEBİ 02.04.2025 TYT Deneme Sınavı)
Çıkmış sorular bölümündeki tüm sorulara erişmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
