Çözüm: Soruları verilen metin, grafik ve görsellerden yararlanarak cevaplayalım.
1
Görsellerde ekosistemin hangi canlı ve cansız bileşenleri görülmektedir?
Cevap:
Canlı bileşenler: Ağaçlar, otlar ve diğer bitkiler; geyik ve diğer hayvanlar, kuşlar, uğur böceği, mantarlar ve görsellerde bulunan diğer canlılardır.
Cansız bileşenler: Su, toprak, kaya, hava, güneş ışığı ve ortamın sıcaklık gibi fiziksel özellikleridir.
Kısa Bilgi: Ekosistemde canlı varlıklar biyotik, canlı olmayan çevresel faktörler ise abiyotik bileşenler olarak adlandırılır.
2
Ekosistemin canlı ve cansız bileşenleri arasındaki ilişkiyi açıklayınız.
Cevap:
Ekosistemdeki canlılar yaşamlarını sürdürebilmek için cansız çevre faktörlerine ihtiyaç duyar. Bitkiler fotosentez yapabilmek için ışık, su ve karbondioksit kullanır. Hayvanlar suya, oksijene, uygun sıcaklığa ve besine ihtiyaç duyar.
Canlılar da içinde yaşadıkları çevreyi etkiler. Örneğin bitkiler toprağın korunmasına katkıda bulunur, canlıların solunum ve beslenme faaliyetleri madde döngülerine katılır.
Bu nedenle ekosistemin canlı ve cansız bileşenleri birbirleriyle sürekli etkileşim hâlindedir.
3
Ekosistemin cansız bileşenlerinden birinin ortadan kalkması durumunda neler olabilir?
Cevap:
Su, ışık, hava veya toprak gibi önemli cansız bileşenlerden birinin ortadan kalkması ekosistemin işleyişini ciddi biçimde etkileyebilir.
Örneğin suyun ortadan kalkması durumunda bitkilerin fotosentez yapması ve canlıların yaşamsal faaliyetlerini sürdürmesi zorlaşır. Bitkilerin azalması, onlarla beslenen otçulların; otçulların azalması ise onları tüketen etçillerin sayısını etkileyebilir.
Sonuç olarak besin ilişkileri bozulabilir, popülasyonların büyüklüğü değişebilir ve bazı canlılar ortamdan uzaklaşabilir veya yaşamlarını sürdüremeyebilir.
4
Vaşak sayısının aşırı avlanma sonucu çok azalması, kar ayakkabılı tavşan popülasyonunu nasıl etkiler?
Cevap:
Vaşak, kar ayakkabılı tavşanın avcılarından biridir. Vaşak sayısı çok azaldığında tavşanlar üzerindeki avlanma baskısı da azalır.
Bunun sonucunda, diğer çevresel koşullar uygun olduğu sürece kar ayakkabılı tavşan popülasyonunun birey sayısında artış beklenir.
5
Vaşak sayısı azaldıktan sonra tavşan popülasyonu artarsa döngü nasıl devam eder?
Cevap:
Tavşan sayısının artması vaşaklar için daha fazla besin bulunması anlamına gelir. Bu durum bir süre sonra vaşak popülasyonunun artmasına katkı sağlar.
Vaşakların sayısı arttığında daha fazla tavşan avlanır ve tavşan popülasyonu yeniden azalır. Tavşanların azalmasıyla vaşakların besin miktarı da azalır ve bir süre sonra vaşak sayısı düşmeye başlar.
Tavşan popülasyonu yeniden toparlandığında vaşak sayısı da tekrar artar. Böylece av-avcı popülasyonları arasındaki döngüsel değişim devam eder.
6
Popülasyon büyüklüğü ile ilgili boşlukları tamamlayınız.
a) Popülasyondan bireylerin ayrılıp başka popülasyonlara gitmesi dışa göç (emigrasyon) olarak adlandırılır.
b) Bir ortamda bulunabilecek ve yaşamını sürdürebilecek maksimum birey sayısına taşıma kapasitesi denir.
c) Doğumlar ve içe göç (immigrasyon) popülasyondaki birey sayısını artırır.
Hatırlayalım: Doğum ve içe göç popülasyon büyüklüğünü artırırken, ölüm ve dışa göç popülasyon büyüklüğünü azaltır.
7
Görselde besin zincirinin ilk basamağını hangi canlı oluşturur?
Cevap: Bitki.
Besin zincirinin ilk trofik düzeyinde üreticiler bulunur. Bitki, fotosentez yaparak Güneş'ten aldığı ışık enerjisini organik besinlerde depolanan kimyasal enerjiye dönüştürür.
8
Bitki, yaprak biti, uğur böceği, kuş ve yılan gerekli enerjiyi nereden sağlar?
Cevap:
Ekosisteme giren enerjinin temel kaynağı Güneş'tir.
Bitki Güneş ışığını fotosentez sırasında kullanarak organik besin üretir ve enerjiyi kimyasal enerji olarak depolar.
Yaprak biti bitkiden, uğur böceği yaprak bitlerinden, kuş beslendiği canlılardan, yılan ise tükettiği diğer hayvanlardan enerji sağlar.
Bu nedenle tüketicilere ulaşan enerji, doğrudan veya dolaylı olarak üreticilerin Güneş'ten aldığı enerjiye dayanır.
9
Böcek ilacına bağlı biyolojik birikim en fazla hangi canlıda görülür? Neden?
Cevap: Yılan.
Böcek ilacındaki parçalanması veya vücuttan uzaklaştırılması güç bazı maddeler, besin zincirinin bir basamağından diğerine aktarılabilir.
Tüketici canlılar yaşamları boyunca çok sayıda alt basamaktaki canlıyı tükettiği için bu maddelerin yoğunluğu üst trofik düzeylere doğru artabilir.
Görselde yılan besin zincirinin üst basamağında bulunduğundan biyolojik birikimin en fazla yılanda görülmesi beklenir.
Kısa Bilgi: Besin zincirinde üst trofik basamaklara doğru bazı kalıcı kirleticilerin yoğunluğunun artmasına biyolojik büyütme denir.
10
Besin ağındaki ikincil tüketici canlıların adını yazınız.
Cevap:
Görseldeki beslenme ilişkilerinden oluşturulabilecek zincirlere göre sığırcık ve kurbağa belirgin ikincil tüketici örnekleridir. Bu canlılar, üreticilerle beslenen çekirge gibi birincil tüketicileri tüketebilir.
Ayrıca besin ağlarında bir canlı farklı besin zincirlerinde farklı trofik düzeylerde bulunabilir. Örneğin baykuş, tilki, yılan veya şahin beslendiği avın trofik düzeyine göre bazı zincirlerde ikincil, bazı zincirlerde ise daha üst düzey tüketici olabilir.
Dikkat: Besin ağı, tek bir besin zincirinden daha karmaşıktır. Bu nedenle bir canlının trofik düzeyi hangi besin zincirinin incelendiğine göre değişebilir.
1-10. Sorular İçin Genel Değerlendirme
Bu sorularda ekosistemin biyotik ve abiyotik bileşenleri, av-avcı ilişkileri, popülasyon büyüklüğünü etkileyen faktörler, besin zincirinde enerji akışı ve biyolojik birikim birlikte değerlendirilmiştir.
Ekosistemin herhangi bir bileşeninde meydana gelen değişiklik, canlılar arasındaki ilişkileri ve dolayısıyla ekosistemin genel dengesini etkileyebilir.
