Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları

Örnek cevaplar:

1. Sıcak yüzeyden elin çekilmesi:

Sıcaklık uyaranı → Derideki sıcaklık ve ağrı reseptörleri → Sinir sisteminde değerlendirme → Kol ve el kaslarının çalışması → Elin sıcak yüzeyden çekilmesi

2. Köpekte kokuya karşı tükürük salgısının artması:

Koku molekülleri → Burundaki kemoreseptörler → Sinir sisteminde değerlendirme → Tükürük bezlerinin uyarılması → Tükürük salgısının artması

3. Öglenanın ışığa yönelmesi:

Işık → Göz lekesiyle ışığın algılanması → Hücre içinde uyarının değerlendirilmesi → Kamçının hareketi → Öglenanın ışığa yönelmesi

4. Venüs sinekkapanın yapraklarının kapanması:

Dokunma → Yapraklardaki dokunmaya duyarlı yapılar → Bitkide sinyalin iletilmesi → Yaprak hücrelerinde hareket → Yaprakların kapanması

Fiziksel uyaranlar:

• Işık: Öglenanın ve bitkilerin ışığa doğru yönelmesi.
• Isı: Sıcak yüzeye dokunan kişinin elini hızla geri çekmesi.
• Mekanik uyaran / dokunma: Venüs sinekkapanın veya küstüm otunun yapraklarını kapatması.

Kimyasal uyaranlar:

• Koku molekülleri: Köpeğin bir kokuyu algılaması sonucunda tükürük salgısının artması.

Bu örnekler, canlıların hem fiziksel hem de kimyasal çevre değişikliklerini algılayarak uygun tepkiler oluşturabildiğini göstermektedir.

Cevap: Metindeki farklı tepkilerin temel sonucu, canlıların yaşamlarını sürdürmelerine ve çevre koşullarına uyum sağlamalarına yardımcı olmasıdır.

Örneğin sıcak bir yüzeye dokunulduğunda elin hızla geri çekilmesi vücudun zarar görmesini önlemeye yardımcı olur. Öglenanın ışığa yönelmesi fotosentez için gerekli ışığa ulaşmasını sağlar. Venüs sinekkapanın dokunma sonucunda yapraklarını kapatması ise avını yakalayarak beslenmesine katkı sağlar.

Dolayısıyla farklı canlılarda farklı mekanizmalarla ortaya çıkan tepkilerin ortak sonucu, canlının çevresindeki değişikliklere uygun cevap vererek yaşamını devam ettirmesidir.

Cevap: Bitkisel hormonlar, bitkilerin büyüme, gelişme, olgunlaşma ve çevresel koşullara uyum süreçlerini düzenleyen kimyasal habercilerdir.

Metindeki deneylerde olgun elmanın salgıladığı etilenin muzların daha hızlı olgunlaşmasını sağladığı, absisik asidin ise tohumların çimlenmesini geciktirdiği görülmüştür.

Bu sonuçlar, hormonların bitkilerde farklı olayları başlatabildiğini, hızlandırabildiğini veya yavaşlatabildiğini göstermektedir.

Cevap: Etilen ve absisik asit bitkide farklı sonuçlar oluştursa da her ikisinin ortak yönü, bitkinin yaşamındaki gelişim süreçlerini düzenlemeleridir.

Etilen, meyvelerin olgunlaşmasını hızlandırırken absisik asit tohumların çimlenmesini geciktirebilir ve büyümeyi yavaşlatabilir.

Bu nedenle bitkisel hormonların ortak rolünün, bitkinin gelişim olaylarının uygun zamanda ve uygun hızda gerçekleşmesini düzenlemek olduğu söylenebilir.

Cevap: Bitki hormonlarının dengeli çalışmaması; büyüme, gelişme ve çevresel koşullara verilen tepkilerin zamanlamasını ve şiddetini bozabilir.

Hormonlardan birinin gereğinden fazla ya da az etkili olması durumunda;

• hücre bölünmesi ve hücre uzaması düzensizleşebilir,
• kök ve gövde gelişimi normalden fazla veya yetersiz olabilir,
• tohumların çimlenmesi gecikebilir ya da uygun olmayan zamanda başlayabilir,
• meyvelerin olgunlaşması ile yaprak ve çiçeklerin dökülme zamanı değişebilir,
• kuraklık ve benzeri stres koşullarına verilen tepkiler aksayabilir.

Bu nedenle bitkisel hormonların uygun miktarlarda ve birbiriyle dengeli çalışması, bitkinin normal büyüme ve gelişmesini sürdürebilmesi açısından önemlidir.

Cevap: Metinde absisik asidin büyümeyi yavaşlatabildiği ve tohumların çimlenmesini geciktirdiği belirtilmektedir.

Buradan hareketle, kuraklık gibi bitki için uygun olmayan koşullarda absisik asidin büyüme ve çimlenmeyi yavaşlatarak bitkinin enerji ve su kaynaklarını daha dikkatli kullanmasına katkı sağlayabileceği çıkarımı yapılabilir.

Özellikle tohumların yeterli su bulunmayan bir dönemde hemen çimlenmemesi, daha uygun çevre koşulları oluşana kadar canlılığını korumasına yardımcı olabilir. Bu durum kurak bölgelerde yaşayan bitkilerin olumsuz koşulları atlatma şansını artırabilir.

Cevap: Sentetik oksinler, doğal oksinin bitkide oluşturduğu bazı etkilerden tarımsal üretimde kontrollü biçimde yararlanmak amacıyla kullanılır.

Metinde çiftçinin sentetik oksini iki farklı amaçla kullandığı görülmektedir:

• Domates çiçeklerine uygulayarak döllenme olmadan meyve oluşmasını sağlamak,
• Buğday tarlasındaki yabancı otları yok etmek amacıyla sentetik oksin içeren herbisitlerden yararlanmak.

Bu nedenle sentetik oksin kullanımının amacı, bitkilerin büyüme ve gelişme süreçlerini tarımsal ihtiyaca göre yönlendirmek ve üretimi kolaylaştırmaktır.

Cevap: Oksinin bitkideki etkisinin uygun düzeyde olması gerekir. Çünkü oksin; kök gelişimi, gövde uzaması, çiçek ve meyve oluşumu ile yaprak dökümü gibi birçok olayı düzenler.

Metinden hareketle;

• Oksin yetersiz olduğunda kök gelişimi, gövde uzaması ve meyve oluşumu gibi süreçler istenilen düzeyde gerçekleşmeyebilir. Bu durum bitkinin gelişmesini ve ürün miktarını olumsuz etkileyebilir.
• Oksin gereğinden fazla kullanıldığında ise bitkinin büyüme ve gelişme dengesi bozulabilir. Tarımsal uygulamada istenmeyen sonuçlar ortaya çıkabilir ve yetiştirilen bitki zarar görebilir.

Bu nedenle oksinin tarımsal amaçla kullanımında uygun miktar ve doğru uygulama önemlidir.

Cevap: Etilenin kontrollü kullanılması tarımsal üretimde ve hasat sonrasında bazı önemli yararlar sağlayabilir. Özellikle domates, muz ve elma gibi klimakterik meyvelerde olgunlaşmanın istenilen zamanda gerçekleşmesine yardımcı olabilir.

Avantajları:

• Hasat edilen meyvelerin eş zamanlı olgunlaştırılmasını sağlayabilir.
• Meyvelerde yumuşama, tat, koku ve renk değişimi gibi olgunlaşma özelliklerinin oluşmasına yardımcı olur.
• Narenciyelerde istenilen renk değişiminin sağlanmasında kullanılabilir.
• Ürünlerin pazara uygun zamanda hazırlanmasına katkı sağlayabilir.

Riskleri:

• Etilen miktarı fazla olduğunda meyveler gereğinden hızlı yumuşayabilir.
• Meyvelerin raf ömrü kısalabilir.
• Olgunlaşmanın aşırı hızlanması ürünlerin daha kısa sürede bozulmasına ve ekonomik kayıplara yol açabilir.

Bu nedenle etilenin tarımsal kullanımında miktar, uygulama zamanı ve depolama koşullarının kontrol edilmesi önemlidir.

Cevap: Metinde etilenin tuzluluk, kuraklık ve hastalık gibi bazı stres koşullarında bitkinin verdiği tepkilerin düzenlenmesinde görev alabildiği belirtilmektedir.

Buradan hareketle, stres koşullarında etilen üretiminin artmasının bitkinin büyüme ve gelişme süreçlerini mevcut çevre koşullarına göre düzenlemesine yardımcı olabileceği söylenebilir.

Örneğin yaprak ve çiçek dökümünün hızlandırılması veya büyüme biçiminin değiştirilmesi gibi tepkiler, bitkinin olumsuz çevre koşullarına karşı yaşamını sürdürebilmesine katkı sağlayabilir.

Cevap: Etilen meyvelerin olgunlaşmasını hızlandırdığı için hasat sonrası dönemde etilen etkisinin kontrol edilmesi, ürünlerin gereğinden erken yumuşamasını ve bozulmasını önlemeye yardımcı olabilir.

Gıda israfını azaltmak için;

• meyveler soğuk ve kontrollü koşullarda depolanabilir,
• depolama ortamında etilen gazının birikmesi azaltılabilir,
• gerektiğinde etilenin etkisini azaltan veya etilen reseptörlerini engelleyen yöntemlerden yararlanılabilir,
• meyvelerin olgunlaştırılması satış ve tüketim zamanına uygun biçimde planlanabilir,
• etilene duyarlı ürünlerin depolama koşulları ürünün özelliğine göre düzenlenebilir.

Bu uygulamalar meyvelerin olgunlaşma hızının kontrol edilmesini, raf ömrünün uzatılmasını ve ürünlerin tüketilmeden önce bozulmasının azaltılmasını sağlayabilir.

Örnek cevap: Sürdürülebilir ve çevre dostu bir çekirdeksiz üzüm üretiminde öncelikle bitkinin doğal büyüme ve gelişme süreçlerinden mümkün olduğunca yararlanırdım. Sentetik bitki gelişim düzenleyicilerini ise yalnızca ihtiyaç olduğunda, uygun zamanda ve uygun miktarda kullanırdım.

Üretimde şu uygulamalara yer verilebilir:

• Bitkinin gelişimi düzenli olarak gözlenerek gereksiz uygulamalardan kaçınılması,
• sentetik giberellin ve benzeri düzenleyicilerin yalnızca gerekli durumlarda kullanılması,
• uygulama miktarı ve zamanının dikkatli biçimde belirlenmesi,
• aynı alana gereğinden fazla bitki gelişim düzenleyicisi uygulanmaması,
• ürün kalitesi ve verimin yanında toprak, su ve çevrenin korunmasının da dikkate alınması,
• uygulamaların kayıt altında tutulması ve sonuçlarının izlenmesi,
• üretim sırasında oluşabilecek atıkların çevreye zarar vermeyecek şekilde uzaklaştırılması

gibi önlemler alınabilir.

Böylece çekirdeksiz üzüm üretiminde istenilen ürün özellikleri elde edilmeye çalışılırken gereksiz kimyasal kullanımı azaltılmış ve doğal kaynakların korunmasına önem verilmiş olur.

Cevap: Tarımsal üretimde hormon ve bitki gelişim düzenleyicilerinin kullanılması yalnızca ürün miktarı ve ekonomik kazanç açısından değerlendirilmemelidir. İnsan sağlığının, çevrenin ve diğer canlıların korunması da dikkate alınmalıdır.

Bu nedenle etik bir tarımsal uygulamada;

• bitki gelişim düzenleyicileri gereksiz yere kullanılmamalı,
• önerilen miktarların dışına çıkılmamalı,
• insan sağlığını ve çevreyi riske atabilecek aşırı uygulamalardan kaçınılmalı,
• toprak ve su kaynaklarının kirlenmemesine dikkat edilmeli,
• ürünü tüketen insanların güvenliği gözetilmeli,
• tarım çalışanlarının güvenliği için gerekli önlemler alınmalı,
• uygulamalarda bilimsel bilgiler ve ilgili kurallar dikkate alınmalıdır.

Üretimi artırmak amacıyla çevreye veya insan sağlığına zarar verebilecek uygulamalara yönelmek etik değildir. Üreticinin sorumluluğu, verim elde ederken tüketiciyi, ekosistemi ve gelecek nesillerin doğal kaynaklarını da korumaktır.

a) Ölçüt – Uyaranın yönüne bağlı olma:

Bitkinin oluşturduğu hareketin yönü, uyaranın geldiği yöne göre belirleniyorsa bu tepki tropizma; hareket uyaranın geldiği yönden bağımsız gerçekleşiyorsa nasti olarak sınıflandırılır.

b) Ölçüt – Uyarı sonunda oluşan hareketin niteliği:

Hareket, bitkinin iki tarafındaki büyüme hızının farklılaşması sonucunda oluşuyor ve genellikle yavaş ve kalıcı gerçekleşiyorsa tropizma; hücrelerdeki iyon ve su miktarının değişmesine bağlı turgor değişimleriyle kısa sürede gerçekleşen açılma, kapanma gibi bir durum değişikliği ise nasti olarak sınıflandırılır.

Örnek karşılaştırma: Fototropizma – Fotonasti

Benzerlikler:

• Her iki hareketin oluşmasında da ışık uyaranı etkilidir.
• Her ikisi de bitkinin çevredeki değişikliklere verdiği bir tepkidir.
• Her iki tepki de bitkinin çevre koşullarına uyum sağlamasına katkı sağlayabilir.

Farklılıklar: