9.Sınıf Canlıların Ortak Özellikleri Konusuna Ait Çalışma Soruları
Soru 11. 2786
Canlıların gerçekleştirdiği ATP üretme yöntemlerini kısaca açıklayınız.
🔹 Canlıların ATP Üretme Yöntemleri
Fosforilasyon: ADP’ye bir fosfat eklenmesiyle ATP sentezlenmesidir. Üç farklı şekilde gerçekleşir:
a) Substrat Düzeyinde Fosforilasyon: Organik bir molekülden doğrudan fosfat koparılarak ADP’ye aktarılır. Örnek: Glikoliz ve Krebs döngüsünde görülür.
b) Oksidatif Fosforilasyon: Elektron taşıma zincirinde oksijen kullanılarak gerçekleşir. En fazla ATP bu yolla üretilir. Örnek: Mitokondride oksijenli solunum.
c) Fotofosforilasyon: Işık enerjisi ile ATP sentezlenir. Örnek: Kloroplastta fotosentez ışık evresinde.
✅ Özet: Canlılar ATP’yi substrat düzeyinde fosforilasyon, oksidatif fosforilasyon ve fotofosforilasyon yollarıyla üretirler.
Soru 12. 2486
Canlılarda görülebilen beslenme şekillerini maddeler halinde yazarak birer cümle ile açıklayınız.
🔹 Canlılarda Beslenme Şekilleri
Ototrof Beslenme: Canlı, inorganik maddelerden organik besin üretir. Fotoototrof: Işık enerjisini kullanarak besin üretir (ör. yeşil bitkiler, siyanobakteriler). Kemoototrof: İnorganik maddeleri oksitleyerek enerji sağlar (ör. nitrifikasyon bakterileri).
Heterotrof Beslenme: Canlı, organik besinini dışarıdan hazır alır. Holozoik: Besinleri ağız yoluyla alıp sindirir (ör. insanlar, hayvanlar). Saprofit: Ölü organizmaları ve artıklarını parçalayarak beslenir (ör. mantarlar, bazı bakteriler). Parazit: Başka canlılar üzerinde veya içinde yaşayarak beslenir (ör. tenyalar, bitler).
Hem Ototrof Hem Heterotrof Beslenme: Canlı hem kendi besinini üretebilir hem de dışarıdan hazır besin alabilir. Örnek: Öglena ışıkta fotosentez yapar (ototrof), karanlıkta ise dışarıdan besin alır (heterotrof).
Soru 13. 2503
1. Görselleri verilen hücrelerin, hücresel yapı çeşitlerinin adlarını yazınız.
2. Verilen hücrelerin birbirinden farklı olmasının nedenlerini yazınız.
3. Verilen hücresel yapı çeşitlerine ait ikişer tane canlı örneği yazınız.
1. Hücresel yapı çeşitlerinin adları
a: Çekirdeği olmayan, DNA’sı sitoplazmada serbest → Prokaryot hücre
b: Çekirdeği ve zarla çevrili organelleri olan → Ökaryot hücre
2. Hücrelerin birbirinden farklı olmasının nedenleri
Prokaryot hücreler: Çekirdek ve zarla çevrili organellere sahip değildir. DNA sitoplazmada bulunur. Yapıları daha basittir, genellikle tek hücrelidirler.
Ökaryot hücreler: Çekirdeğe ve zarla çevrili organellere sahiptir. Hücresel işlevler farklı organellerde gerçekleşir. Daha gelişmiş yapılıdır, tek veya çok hücreli olabilirler.
3. Canlı örnekleri
Prokaryot hücreli canlılara örnekler: Bakteriler (örneğin Escherichia coli) Arkeler (örneğin sıcak su kaynaklarında yaşayan termoasidofiller)
Ökaryot hücreli canlılara örnekler: Bitkiler (örneğin fasulye, elma ağacı) Hayvanlar (örneğin insan, kelebek)
✅ Özet: a → Prokaryot hücre (bakteri, arkeler) b → Ökaryot hücre (bitkiler, hayvanlar, mantarlar, protistler)
Soru 14. 2102
Bir çiftçi, tarlasına ektiği buğday tohumlarının bir süre sonra çimlenip toprak yüzeyine çıktığını gözlemlemiştir. Zamanla bitkinin boyu uzamış, kütlesi artmıştır. Ardından, bitkide yaprak sayısının çoğaldığı ve kök, gövde, yaprak gibi farklı görevleri olan bitki organlarının geliştiği fark edilmiştir. Sürecin devamında, buğday bitkisi başak oluşturarak olgunlaşmış ve ürün vermiştir.
Buğday bitkisinin yaşam döngüsüne ilişkin yapılan bu gözlemler, canlıların ortak özelliklerinden hangisiyle açıklanabilir?
Tohumun çimlenip toprak yüzeyine çıkması → Canlıların üreme özelliğiyle ilişkilidir (tohum, yeni bir bireyin oluşmasını sağlar).
Bitkinin boyunun uzaması ve kütlesinin artması → Büyüme özelliğini gösterir.
Kök, gövde, yaprak gibi farklı görevleri olan organların gelişmesi → Gelişme özelliğini gösterir.
Başak oluşup ürün vermesi → Canlıların yeniden üreyebilme özelliğiyle ilgilidir.
✅ Sonuç: Buğday bitkisinin yaşam döngüsüne ilişkin gözlemler, canlıların ortak özelliklerinden: Büyüme, Gelişme, Üreme ile açıklanabilir.
Soru 15. 2458
Sıcak bir ortamda uzun süre kalan bir birey, terleme yoluyla vücudundan fazla miktarda su ve tuz kaybetmiştir. Bu kaybın ardından kişide baş ağrısı ve halsizlik gibi belirtiler ortaya çıkmıştır. Yapılan sağlık kontrolleri, kandaki zararlı maddelerin yeterince atılamadığını göstermiştir. Uzmanlara göre bu durum, vücudun atık maddeleri uzaklaştırma görevini tam olarak yerine getirememesi ve iç dengenin bozulmasıyla ilgilidir.
Bu durum, canlıların hangi iki ortak özelliğiyle açıklanabilir?
🔹 1. Kandaki zararlı maddelerin yeterince atılamaması: Bu, doğrudan boşaltım ile ilgilidir. Çünkü boşaltım, metabolizma sonucu oluşan zararlı atıkların (ör. üre, tuz, fazla su) vücuttan uzaklaştırılmasıdır.
🔹 2. İç dengenin bozulması (su–tuz dengesinin kaybolması, baş ağrısı, halsizlik): Bu, homeostazi (iç dengeyi koruma) ile ilgilidir. Canlılar, su-tuz dengesini, vücut ısısını, pH’ı belirli sınırlar içinde sabit tutarak yaşar. Terleme sonucu aşırı kayıp olduğunda bu denge bozulur.
✅ Sonuç: Bu durum, canlıların ortak özelliklerinden: Boşaltım Homeostazi (iç dengeyi sağlama) özellikleriyle açıklanabilir.
Soru 16. 2808
Bir doğal parkta yaşayan kelebek türüne ait bireyler, farklı mikrohabitatlarda incelenmiştir. Gözlemler sonucunda, bazı kelebeklerin kanat pigmentasyonunun koyu renkli, bazılarının ise açık renkli olduğu belirlenmiştir. Koyu renkli kanatlara sahip kelebekler genellikle ağaçlık ve gölgeli alanlarda, açık renkli olanlar ise daha çok güneşli ve açık bölgelerde bulunmuştur. Bu alanlarda yaşayan avcılar, açık renkli kelebekleri kolaylıkla fark edebilmektedir. Zamanla, gölgeli alanların genişlediği bölgelerde koyu renkli kanatlara sahip kelebeklerin sayısında belirgin bir artış gözlemlenmiştir.
Bu gözlemler, canlıların ortak özelliklerinden hangi biyolojik kavramların karşılığıdır?
🔹 1. Bireyler arasında renk farklılıklarının bulunması: Kelebeklerin bazılarının koyu, bazılarının açık renkli olması → kalıtsal çeşitlilik (varyasyon)
🔹 2. Kelebeklerin bulundukları ortama göre dağılımları: Koyu renkli olanların gölgeli alanda, açık renkli olanların açık alanda bulunması → uyum (adaptasyon) Çünkü renkleri, bulundukları ortamda kamuflaj ve yaşama şansı sağlar.
🔹 3. Zamanla koyu renkli kelebeklerin sayısının artması: Gölgeli alanların genişlemesiyle koyu renkli bireylerin daha avantajlı hâle gelmesi → doğal seçilim Avantajlı özelliklere sahip bireylerin yaşamda kalıp üreme şanslarının artması, popülasyonda bu özelliğin daha yaygın hâle gelmesine yol açar.
✅ Sonuç: Bu gözlemler, canlıların ortak özelliklerinden: Varyasyon (kalıtsal çeşitlilik) Adaptasyon (uyum) Doğal seçilim kavramlarının karşılığıdır.
Soru 17. 2555
Akdeniz kaplumbağalarını araştıran bir öğrencinin elde ettiği bilgiler aşağıda verilmiştir:
(I). Yavru Akdeniz kaplumbağalarının (Caretta caretta) boyu ortalama 4-5 cm iken yetişkin kaplumbağaların boyu ortalama 80-100 cm uzunluğundadır.
(II). Bu türün yüzme paleti gibi geniş ön ayakları perdeli olup suda hızlı hareket etmelerini sağlar.
(III). Bu kaplumbağalar suda yaşayan denizanası gibi hayvanları avlar.
(IV). Kandaki metabolik atıkları ve toksinleri böbrekleri ile süzüp vücutlarından uzaklaştırırlar.
Buna göre yukarıda verilen bilgilerin canlıların ortak özelliklerinden hangileriyle ilişkili olduğunu maddeler hâlinde yazınız.
(I) Yavru Akdeniz kaplumbağalarının boyu ortalama 4–5 cm iken yetişkin kaplumbağaların boyu ortalama 80–100 cm uzunluğundadır.
👉 Bu bilgi büyüme ve gelişme özelliğiyle ilgilidir.
Canlılar zamanla hacim ve kütlece büyür, yapısal olarak da gelişirler.
(II) Bu türün yüzme paleti gibi geniş ön ayakları perdeli olup suda hızlı hareket etmelerini sağlar.
👉 Bu, uyum (adaptasyon) özelliğiyle ilgilidir.
Canlılar yaşadıkları ortama uyum sağlayacak yapısal özellikler kazanır. Perdeli ayaklar onların suda daha hızlı yüzmesine yardımcı olur.
(III) Bu kaplumbağalar suda yaşayan denizanası gibi hayvanları avlar.
👉 Bu, beslenme özelliğiyle ilgilidir.
Canlılar enerji elde etmek ve yaşamını sürdürmek için beslenir.
(IV) Kandaki metabolik atıkları ve toksinleri böbrekleri ile süzüp vücutlarından uzaklaştırırlar.
👉 Bu, boşaltım özelliğiyle ilgilidir.
Canlılar metabolizma sonucu oluşan atıkları vücuttan uzaklaştırarak iç dengeyi (homeostazi) korur.
✅ Özet – Canlıların ortak özellikleriyle eşleştirme:
-
(I) → Büyüme ve gelişme
-
(II) → Adaptasyon (uyum)
-
(III) → Beslenme
-
(IV) → Boşaltım
Soru 18. 2541
Ayşe'nin babası çiftliklerinde birçok ürün yetiştirmekte ve çiftlik hayvanları beslemektedir. Sulu araziye sahip çiftlikteki bahçelerde elma, çeltik tarlalarında pirinç ve kümeslerde ördek yetiştirme önemli bir yer tutmaktadır. Ördekler perdeli ayaklarıyla çeltik tarlalarında gezinirken pirinçlere zarar veren parazitler ve çeşitli hayvanlarla beslenerek ürün ve verim artışına destek olmaktadır. 9. sınıf öğrencisi olan Ayşe biyoloji dersinde "Çevresindeki canlıların özelliklerini bilimsel olarak gözlemleyebilme" süreç bileşenini işledikten sonra çiftliklerindeki canlıları ve beslenme şekillerini (ototrof, heterotrof ve hem ototrof hem heterotrof ) kullanarak öğrendiği bilgileri günlük hayata uyarlamıştır. Bu çalışmaya bağlı olarak öğretmeninden olumlu dönüt almıştır.
1. Buna göre metinde geçen çiftlikteki ototrof canlıları belirterek bu beslenme biçimini kısaca açıklayınız.
2. Metinde verilen ördekler ile ilgili bilgilerin canlıların ortak özelliklerinden hangileriyle ilişkili olduğunu belirterek bu özellikleri açıklayınız.
Cevap
1. Metindeki ototrof canlılar elma ağaçları ve çeltik tarlalarındaki pirinç bitkileridir. Ototrof canlılar, kendi besinlerini güneş ışığı kullanarak fotosentez yoluyla kendileri üreten organizmalardır.
2. Ördeklerle ilgili bilgiler canlıların hareket etme ve beslenme özellikleriyle ilgilidir; çünkü ördeklerin perdeli ayakları onların hareketini sağlar ve heterotrof beslenmeleri sayesinde diğer canlıları tüketir, böylece çevreyle etkileşim içinde olurlar.
Öğrenme İpucu
Canlıları incelerken beslenme türlerini ve onları canlı yapan temel özellikleri birlikte değerlendirerek daha iyi anlayabilirsin.
Soru 19. 6756
Böcekçil bitkiler, fotoototrof beslenme özelliğine sahip olmalarına rağmen, yaşadıkları azotça fakir topraklarda hayatta kalabilmek için heterotrof beslenme özelliği de gösterebilirler. Böcekleri yakalayıp sindirerek organik azot bileşiklerini bünyelerine kazandırırlar. Bu özellikleri sayesinde, bu bitkiler hem fotoototrof hem de heterotrof beslenme stratejilerini bir arada kullanabilen nadir canlılardandır.
Böcekçil bitkiler ile ilgili aşağıdaki ifadeleri değerlendirin:
1. Azotça fakir topraklarda yaşama şansı diğer bitkilerden daha yüksektir.
2. Topraktan nitrat tuzlarını alamaz.
3. Hücre dışı sindirim yapabilir.
Bu ifadelerden hangileri yanlıştır? Yanıtınızı açıklayarak belirtiniz.
Yukarıdaki ifadelerden sadece 2. ifade yanlıştır.
Azotça fakir topraklarda yaşama şansı diğer bitkilerden daha yüksektir.
Doğru. Böcekçil bitkiler, azotça fakir topraklarda böceklerden elde ettikleri azot sayesinde hayatta kalma avantajına sahiptir. Bu, onları diğer bitkilerden daha dayanıklı kılar.
Topraktan nitrat tuzlarını alamaz.
Yanlış. Böcekçil bitkiler de diğer bitkiler gibi topraktan nitrat tuzlarını alabilirler. Ancak, bu tuzların yeterli olmadığı durumlarda böcekleri sindirerek ek azot ihtiyacını karşılarlar.
Hücre dışı sindirim yapabilir.
Doğru. Böcekçil bitkiler, böcekleri sindirirken salgıladıkları enzimler aracılığıyla hücre dışı sindirim gerçekleştirirler ve sindirilen besinleri bünyelerine alırlar.
Soru 20. 6113
Biyoloji dersinde öğretmen, canlıların ortak özelliklerinden biri olan boşaltım hakkında bir tartışma başlatmak için tahtaya aşağıdaki ifadeleri yazar ve öğrencilerden bu ifadelerin doğru veya yanlış olduğunu açıklamalarını ister:
- Bir hücreli canlıların tamamı metabolik atıkları sadece hücre zarından uzaklaştırır.
- Bitkilerde metabolik atıklar yaprak dökümü ile uzaklaştırılabilir.
- Omurgalı hayvanlarda boşaltım böbrekler ile gerçekleştirilir.
Öğrenciler, sırasıyla aşağıdaki yorumları yapar:
- Ali: "Bir hücreli canlılarda metabolik atıklar yalnızca hücre zarıyla uzaklaştırılır; çünkü organeller yoktur."
- Ayşe: "Bitkilerde metabolik atıklar yaprak dökümü veya reçine salgısı gibi yöntemlerle uzaklaştırılabilir."
- Veli: "Omurgalı hayvanlarda boşaltım, böbrekler aracılığıyla gerçekleşir; bu, doğru bir bilgidir."
- Fatma: "Bir hücreli canlılarda metabolik atıklar hem hücre zarından hem de organellerden uzaklaştırılabilir."
Yukarıdaki yorumlar dikkate alındığında, hangi öğrenci canlıların ortak özellikleri ile ilgili yanlış bir yorum yapmıştır?
► Ayşe ve Veli doğru yorum yapmıştır.
► Ali'nin yorumu doğrudur.
► Fatma'nın yorumu yanlıştır: Bir hücreli canlıların tamamı metabolik atıkları yalnızca hücre zarından uzaklaştırır; çünkü organeller yoktur ve metabolik atık uzaklaştırma mekanizmaları hücre zarıyla sınırlıdır.