Üriner Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi

Üriner Sistem

• Canlıların kararlı ve dengeli iç ortamlarını koruyabilmesinin sistemler arası iş birliği ile sağlandığını biliyorsunuz.
• İç dengenin sağlanmasında önemli rol oynayan sistemlerden biri de üriner sistemdir. 
• Canlıların vücutlarındaki fazla suyun, mineral tuzların ve metabolizma reaksiyonları sonucu oluşan atık maddelerin organizmadan uzaklaştırılmasına boşaltım, boşaltımı gerçekleştiren yapılara da üriner sistem denir.

• Canlılardaki azotlu atık ürünler amonyak, üre ve ürik asittir.
• Amonyak çok zehirli ve suda çözünürlüğü fazla olduğundan vücut dışına atılırken fazla su kaybedilir.
• Suda yaşayan canlılar amonyağı bol su ile seyrelterek vücut dışına atar.
• Memelilerde amonyak üreye dönüştürülür.
• Ürenin amonyağa göre çözünürlüğü ve zehirlilik oranı daha düşüktür.
• Bu nedenle daha az su kaybı ile vücut dışına atılır.
• Kara hayatına uyum sağlamış canlılar olan sürüngen, kuş ve böceklerin ise azotlu atık ürünü ürik asittir.
• Ürik asit suda çok az çözündüğünden vücut dışına atılırken su kaybı en aza indirilmiş olur.

Üriner Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi

İnsanda üriner sistem;

• Böbrekler,
• İdrar kanalları (üreter),
• İdrar torbası (mesane) ve
• İdrar boşaltım kanalından (üretra) oluşur.

Böbrekler

• İnsanlarda yaklaşık olarak 10-12 cm uzunluğunda, ortalama 160 g ağırlığında ve fasulye tanesi şeklinde iki böbrek vardır. 
• Dış kısmı bağ dokudan oluşan ince bir zarla çevrili olan böbrekler, karın boşluğunun arka tarafında, bel hizasında ve omurganın iki yanında yerleşmiştir.
• Böbreğin boyuna kesitinde üç kısım ayırt edilir.
• Dışta koyu kırmızı renkte kabuk (korteks) bölgesi, içte yumuşak ve açık renkli öz (medulla) bölgesi bulunur.
• Böbreğin orta kısmında ise idrar kanalının çıktığı geniş bir çukur alan vardır.
• Bu bölge havuzcuk olarak adlandırılır. 
• Havuzcuk idrar toplama kanallarının sonlandığı kısımdır.

Nefron

• Böbreklerin yapı ve görev birimine nefron denir.
• Her böbrekte yaklaşık bir milyon nefron bulunur.
• Nefronlar, ince uzun boşaltım kanalı ve kılcal kan damarı yumağı olan glomerulustan oluşur.
• Bowman kapsülünün devamı olan boşaltım kanalı kabuk bölgesinde kıvrımlar yaparak proksimal tüpü, öz bölgesine inerek “U” şeklindeki henle kulpunu, tekrar kabuk bölgesine çıkararak daha az kıvrımlı yapı olan distal tüpünü meydana getirir.

• Distal tüp, idrar toplama kanalına bağlanır.
• İdrar toplama kanalları öz bölgesinde malpigi piramitlerini oluşturur.
• Bu kanallar böbreğin ortasındaki havuzcuk denilen bölgeye bağlanır.
• Havuzcuk ise böbrekten çıkan idrar kanalına açılır.

Malpigi Cisimciği

• Glomerulus ve Bowman kapsülünün birlikte oluşturduğu yapıya Malpigi Cisimciği denir.
• Bu yapılar böbreğin kabuk bölgesinde yer alır.

• Her böbreğe aorttan ayrılan bir böbrek atardamarı girer.
• Böbrek atardamarı pek çok kola ayrılarak nefronlara kan getiren getirici atardamarları oluşturur.
• Getirici atardamar, Bowman kapsülü içindeki glomerulus yumağını oluşturan kılcallara ayrılır. Glomerulustan ayrılan kılcallar birleşerek götürücü atardamarı oluşturur.
• Götürücü atardamar, böbrek kılcallarını oluşturarak nefron kanalcıklarını sarar.

• Kanalcık etrafındaki kılcal damarlar, küçük toplardamarlar ile böbrek toplardamarına açılır.
• Böbrek toplardamarı ise böbrekten çıkarak kanı kalbe götüren alt ana toplardamara bağlanır.
• Glomerulus kılcalları tek katlı epitel dokudan oluşur.
• Bu kılcallar, iki atardamar arasında bulunduğundan yüksek ve sabit kan basıncına sahiptir.
• Glomerulus kılcallarının Bowman kapsülünün iç yüzeyini oluşturan epitel doku ile çevrelenmiş olması hem yüksek kan basıncına dayanıklılığı sağlar hem de glomerulus kılcallarından kan hücrelerinin, büyük kan proteinlerinin ve yağ moleküllerinin Bowman kapsülüne geçişini engeller.

İdrar Kanalları

İdrar kanallarının her birinin uzunluğu 25 cm’dir. İdrar kanalları böbreklerin havuzcuk bölgesinden çıkar ve idrar torbasına bağlanır. İdrar kanalının idrar torbasına bağlandığı yerde tek yöne açılan ve idrarın tekrar idrar kanalına geçmesini önleyen kapakçıklar vardır.

İdrar Torbası

Kaslı bir yapı olan idrar torbası kasık bölgesinde yer alır. Esnek bir yapıya sahip olduğundan 1-1,5 Iitre idrar alabilir. Genelde 250-300 cm3’ü dolunca idrar torbasının kasları uyarılır ve boşaltım isteği doğar.

İdrar Boşaltım Kanalı

İdrarın idrar torbasından dışarı atıldığı açıklıktır. İdrar torbası kasılır. Üretranın etrafındaki sfinkter kaslar gevşer ve idrarın üretradan dışarı atılması sağlanır.

Nefronlarda İdrarın Oluşumu

Nefronlarda idrar oluşumu;

• Süzülme,
• Geri emilme ve
• Salgılama olmak üzere üç aşamada gerçekleşir.

Süzülme

• Aorttan ayrılan böbrek atardamarındaki kan, yüksek basınçla glomerulus kılcallarına akar.
• Bu basınç, kılcal damar yumağından Bowman kapsülüne difüzyonla madde geçişini sağlar.
• Bowman kapsülünün iç yüzeyi tek katlı yassı epitelden oluştuğu için madde difüzyonuna uygundur.
• Kan hücreleri, plazma proteinleri ve yağ molekülleri hariç su, inorganik tuzlar, vitaminler, glikoz, amino asit gibi yararlı maddeler ile üre, ürik asit, amonyak gibi boşaltım maddeleri glomerulustan Bowman kapsülüne geçer.
• Ancak yağ asitleri ve gliserol küçük molekül olmalarına karşın şilomikron şeklinde taşındığından bowman kapsülüne geçemez.
• Bowman kapsülüne geçen bu sıvıya süzüntü, olaya ise süzülme denir. 
• Süzülme hızı, kan basıncı ile doğru orantılıdır.
• Kan basıncı arttığında süzülme hızı artar ve daha sık idrara çıkılır.
• Kan basıncı düştüğünde ise süzülme hızı yavaşladığından idrar oranında azalma görülür.

Geri Emilme

• Glomerulustan Bowman kapsülüne geçen sıvının büyük bir kısmı boşaltım kanallarından geçerken geri emilerek kana verilir.
• Maddelerin geri emilimleri organizmanın gereksinimi doğrultusunda yapılır ve geri emilimin %90’ı proksimal tüpte olur.
• Geri emilim hem aktif hem pasif taşıma ile gerçekleşir.
• Proksimal tüpe geçen sıvı içindeki su osmozla; glikoz, amino asitler, vitaminler, amonyum, bikarbonat iyonları ve tuzlar aktif taşıma ile H+ iyonları ise yoğunluğa bağlı olarak aktif ya da pasif şekilde geri emilir.
• Henle kulpunun inen kolu suya