Konu Detayı Sayfası
Üriner Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi
Üriner Sistem
- Canlıların kararlı ve dengeli iç ortamlarını koruyabilmesinin sistemler arası iş birliği ile sağlandığını biliyorsunuz.
- İç dengenin sağlanmasında önemli rol oynayan sistemlerden biri de üriner sistemdir.
- Canlıların vücutlarındaki fazla suyun, mineral tuzların ve metabolizma reaksiyonları sonucu oluşan atık maddelerin organizmadan uzaklaştırılmasına boşaltım, boşaltımı gerçekleştiren yapılara da üriner sistem denir.
- Canlılardaki azotlu atık ürünler amonyak, üre ve ürik asittir.
- Amonyak çok zehirli ve suda çözünürlüğü fazla olduğundan vücut dışına atılırken fazla su kaybedilir.
- Suda yaşayan canlılar amonyağı bol su ile seyrelterek vücut dışına atar.
- Memelilerde amonyak üreye dönüştürülür.
- Ürenin amonyağa göre çözünürlüğü ve zehirlilik oranı daha düşüktür.
- Bu nedenle daha az su kaybı ile vücut dışına atılır.
- Kara hayatına uyum sağlamış canlılar olan sürüngen, kuş ve böceklerin ise azotlu atık ürünü ürik asittir.
- Ürik asit suda çok az çözündüğünden vücut dışına atılırken su kaybı en aza indirilmiş olur.
Üriner Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi
İnsanda üriner sistem;
- Böbrekler,
- İdrar kanalları (üreter),
- İdrar torbası (mesane) ve
- İdrar boşaltım kanalından (üretra) oluşur.
Böbrekler
- İnsanlarda yaklaşık olarak 10-12 cm uzunluğunda, ortalama 160 g ağırlığında ve fasulye tanesi şeklinde iki böbrek vardır.
- Dış kısmı bağ dokudan oluşan ince bir zarla çevrili olan böbrekler, karın boşluğunun arka tarafında, bel hizasında ve omurganın iki yanında yerleşmiştir.
- Böbreğin boyuna kesitinde üç kısım ayırt edilir.
- Dışta koyu kırmızı renkte kabuk (korteks) bölgesi, içte yumuşak ve açık renkli öz (medulla) bölgesi bulunur.
- Böbreğin orta kısmında ise idrar kanalının çıktığı geniş bir çukur alan vardır.
- Bu bölge havuzcuk olarak adlandırılır.
- Havuzcuk idrar toplama kanallarının sonlandığı kısımdır.
Nefron
- Böbreklerin yapı ve görev birimine nefron denir.
- Her böbrekte yaklaşık bir milyon nefron bulunur.
- Nefronlar, ince uzun boşaltım kanalı ve kılcal kan damarı yumağı olan glomerulustan oluşur.
- Bowman kapsülünün devamı olan boşaltım kanalı kabuk bölgesinde kıvrımlar yaparak proksimal tüpü, öz bölgesine inerek “U” şeklindeki henle kulpunu, tekrar kabuk bölgesine çıkararak daha az kıvrımlı yapı olan distal tüpünü meydana getirir.
- Distal tüp, idrar toplama kanalına bağlanır.
- İdrar toplama kanalları öz bölgesinde malpigi piramitlerini oluşturur.
- Bu kanallar böbreğin ortasındaki havuzcuk denilen bölgeye bağlanır.
- Havuzcuk ise böbrekten çıkan idrar kanalına açılır.
Malpigi Cisimciği
- Glomerulus ve Bowman kapsülünün birlikte oluşturduğu yapıya Malpigi Cisimciği denir.
- Bu yapılar böbreğin kabuk bölgesinde yer alır.
- Her böbreğe aorttan ayrılan bir böbrek atardamarı girer.
- Böbrek atardamarı pek çok kola ayrılarak nefronlara kan getiren getirici atardamarları oluşturur.
- Getirici atardamar, Bowman kapsülü içindeki glomerulus yumağını oluşturan kılcallara ayrılır.Glomerulustan ayrılan kılcallar birleşerek götürücü atardamarı oluşturur.
- Götürücü atardamar, böbrek kılcallarını oluşturarak nefron kanalcıklarını sarar.
- Kanalcık etrafındaki kılcal damarlar, küçük toplardamarlar ile böbrek toplardamarına açılır.
- Böbrek toplardamarı ise böbrekten çıkarak kanı kalbe götüren alt ana toplardamara bağlanır.
- Glomerulus kılcalları tek katlı epitel dokudan oluşur.
- Bu kılcallar, iki atardamar arasında bulunduğundan yüksek ve sabit kan basıncına sahiptir.
- Glomerulus kılcallarının Bowman kapsülünün iç yüzeyini oluşturan epitel doku ile çevrelenmiş olması hem yüksek kan basıncına dayanıklılığı sağlar hem de glomerulus kılcallarından kan hücrelerinin, büyük kan proteinlerinin ve yağ moleküllerinin Bowman kapsülüne geçişini engeller.
İdrar Kanalları
İdrar kanallarının her birinin uzunluğu 25 cm’dir. İdrar kanalları böbreklerin havuzcuk bölgesinden çıkar ve idrar torbasına bağlanır. İdrar kanalının idrar torbasına bağlandığı yerde tek yöne açılan ve idrarın tekrar idrar kanalına geçmesini önleyen kapakçıklar vardır.
İdrar Torbası
Kaslı bir yapı olan idrar torbası kasık bölgesinde yer alır. Esnek bir yapıya sahip olduğundan 1-1,5 Iitre idrar alabilir. Genelde 250-300 cm3’ü dolunca idrar torbasının kasları uyarılır ve boşaltım isteği doğar.
İdrar Boşaltım Kanalı
İdrarın idrar torbasından dışarı atıldığı açıklıktır. İdrar torbası kasılır. Üretranın etrafındaki sfinkter kaslar gevşer ve idrarın üretradan dışarı atılması sağlanır.
Nefronlarda İdrarın Oluşumu
Nefronlarda idrar oluşumu;
- Süzülme,
- Geri emilme ve
- Salgılama olmak üzere üç aşamada gerçekleşir.
Süzülme
- Aorttan ayrılan böbrek atardamarındaki kan, yüksek basınçla glomerulus kılcallarına akar.
- Bu basınç, kılcal damar yumağından Bowman kapsülüne difüzyonla madde geçişini sağlar.
- Bowman kapsülünün iç yüzeyi tek katlı yassı epitelden oluştuğu için madde difüzyonuna uygundur.
- Kan hücreleri, plazma proteinleri ve yağ molekülleri hariç su, inorganik tuzlar, vitaminler, glikoz, amino asit gibi yararlı maddeler ile üre, ürik asit, amonyak gibi boşaltım maddeleri glomerulustan Bowman kapsülüne geçer.
- Ancak yağ asitleri ve gliserol küçük molekül olmalarına karşın şilomikron şeklinde taşındığından bowman kapsülüne geçemez.
- Bowman kapsülüne geçen bu sıvıya süzüntü, olaya ise süzülme denir.
- Süzülme hızı, kan basıncı ile doğru orantılıdır.
- Kan basıncı arttığında süzülme hızı artar ve daha sık idrara çıkılır.
- Kan basıncı düştüğünde ise süzülme hızı yavaşladığından idrar oranında azalma görülür.
Geri Emilme
- Glomerulustan Bowman kapsülüne geçen sıvının büyük bir kısmı boşaltım kanallarından geçerken geri emilerek kana verilir.
- Maddelerin geri emilimleri organizmanın gereksinimi doğrultusunda yapılır ve geri emilimin %90’ı proksimal tüpte olur.
- Geri emilim hem aktif hem pasif taşıma ile gerçekleşir.
- Proksimal tüpe geçen sıvı içindeki su osmozla; glikoz, amino asitler, vitaminler, amonyum, bikarbonat iyonları ve tuzlar aktif taşıma ile H+ iyonları ise yoğunluğa bağlı olarak aktif ya da pasif şekilde geri emilir.
- Henle kulpunun inen kolu suya karşı geçirgendir.
- Burada suyun kılcal damarlara doğru geri emilimi sağlanır.
- Ancak tuz ve diğer çözünen maddelere az geçirgendir.
- Henle kulpunun çıkan kolu ise suya geçirgen olmadığından burada suyun geri emilimi yapılmaz.
- Bu kanalda klor iyonları aktif, sodyum iyonları pasif taşıma ile geri emilir.
- Distal tüpte sodyum, klor, bikarbonat iyonları ve esas olarak suyun geri emilimi devam eder.
- Suyun geri emilimi hipofizden salgılanan ADH ile kontrol edilir.
- Vücudun su gereksinimine bağlı olarak hipofizden salgılanan ADH miktarı değişmektedir.
- Eğer kan plazmasının yoğunluğu artmışsa ADH miktarı da artar.
- ADH miktarına göre distal tüp ve idrar toplama kanalında su geri emilir.
- Kanın yoğunluğunun azalması durumunda ise ADH azalır ve fazla su idrarla dışarı atılır.
- Vücut sıvılarının mineral dengesinde, böbrek üstü bezlerinden salgılanan aldosteron hormonu rol oynar.
- Bu hormonun gereğinden fazla salgılanması durumunda boşaltım kanallarından Na+ ve Cl– emilimi artar.
- Bu da vücutta fazla oranda suyun tutulmasına yol açarak ödem oluşturur.
- Distal tüpün çeperleri üreye karşı geçirgen olmadığından burada ürenin geri emilimi gerçekleşmez.
- Bu nedenle distal tüpte üre yoğunluğu artar.
- Distal tüpten idrar toplama kanalına geçen süzüntüde suyun emilimi devam ederken üre yoğunlaşarak idrar oluşturulur.
- Oluşan idrar, idrar toplama kanalları ile havuzcuğa taşınır.
- Her maddenin kanda bulunması gereken değerine eşik değer denir.
- Bir maddenin kandaki miktarı eşik değeri aşıyorsa nefron kanalcıklarından geri emilmez ve idrarla dışarı atılır.
- Bu nedenle şeker hastalarının idrarında glikoza rastlanır.
- Sağlıklı bir insanda glikoz ve amino asitlerin tamamı, suyun %99’u, sodyum iyonlarının %99,5’i, geri emilir.
- Su ve pH dengesini sağlamak için ürenin de %50’si geri emilerek tekrar kana verilir.
Not!!! → Boşaltım kanallarında geri emilim nedeniyle glomerulustan Bowman kapsülüne süzülen sıvı ile havuzcukta toplanan sıvının bileşimi birbirinden farklıdır. Glomerulustan Bowman kapsülüne süzülen sıvının tamamı idrarla dışarı atılsaydı vücut suyunun yaklaşık %4’ü ile birlikte glikoz, amino asit ve inorganik tuzlar gibi yararlı maddeler de kaybedilirdi.
Salgılama
- Böbreklerde günde yaklaşık 170-190 Iitre sıvı süzülmekte ve %99’u geri emilmektedir.
- Süzülme ile Bowman kapsülüne geçemeyen bazı ilaçlar, boyalar, amonyak, hidrojen iyonları, potasyum iyonları gibi maddeler kılcal damarlardan aktif taşıma ile proksimal ve distal tüpe verilir.
- Bu olaya salgılama (sekresyon) denir.
- Böylece zararlı maddeler kandan uzaklaştırılır.
- Ortalama olarak günde 1-1,5 Iitre idrar oluşturulur.
- İdrarın bileşiminde %95 su, %3 üre ve ürik asit gibi organik bileşikler, %2 oranında Na+, K+, Ca+2 gibi iyonlar yer alır.
- Sağlıklı bir insanın idrarında glikoz ve amino asitlere rastlanmaz.
- Nefron sayısının çok olması nedeniyle vücuttaki tüm kanın kılcallardan geçerek temizlenmesi yaklaşık 10-20 dakika gibi kısa bir sürede gerçekleşir.
- Böbrekler, idrar oluşturmanın yanı sıra alyuvar yapımında da görev alır.
- Dokuların yeterli oksijeni alamaması durumunda böbreklerden eritropoietin hormonu üretilir.
- Bu hormon, kemik iliğinde alyuvar yapımını uyararak kansızlığı önler.
- Eritropoietin hormonunun %90’ı böbreklerde, geri kalanı karaciğerde üretilir.
- Bu nedenle böbrek yetmezliği olan hastalarda yeterli hormon üretilemediğinden kansızlık ortaya çıkar.
Homeostasinin Sağlanmasında Böbreklerin Rolü
- Böbreklerin düzenli çalışması, kan ve doku sıvılarındaki su ve tuz miktarının dengede tutulmasını, kanın pH değerinin düzenlenmesini ve metabolik atıkların dışarı atılmasını sağlar.
- Böylece kararlı ve dengeli iç çevrenin oluşturulmasında böbrekler önemli rol oynar.
- İnsanın, fazla oranda deniz suyu yutması dokuların çok miktarda su kaybetmesine yol açarak ölümüne neden olabilir.
- Deniz suyunun tuz oranı yaklaşık olarak %3’tür.
- Kanımızın tuz oranı ise %1’dir.
- Böbrekler %2 tuz içeren çözeltiyi çok zor da olsa dışarı atabilir.
- Deniz suyundaki tuz, sindirim borusundan emilerek kana geçtiğinde kandaki tuz oranı %3’e yükselir.
- Bu durumda doku hücreleri osmozla çok fazla su kaybeder.
- Kanın hacmi artar ve kişi hayatını yitirir.
Kanın pH Değerinin Dengelenmesi
Böbrekler asit ve baz özellikte maddeler salgılayarak kan pH’ının düzenlenmesinde akciğerlerle birlikte önemli rol oynar. İnsanda kan pH’ı 7,4’tür. Kan pH değeri, aşağıda belirtildiği şekilde dengelenir.
Kanda H+ iyonu yoğunluğu artarsa;
- Asidik değer artar ve kan pH’ı düşer.
- Proksimal ve distal tüpün epitel hücrelerinden salgılanan amonyak (NH3), süzüntüde bulunan hidrojen iyonları (H+) ile birleşerek amonyum iyonunu (NH4+) oluşturur.
- Amonyum tekrar hücre içine giremez ve idrarla dışarı atılır.
- Kan pH’ı normale döner.
Kanda bikarbonat iyonları (HCO3)– artarsa;
- Bazik değer artar ve kan pH’ı yükselir.
- Bu durumda geri emilen Na+ iyonları bikarbonat iyonları ile birleşir.
- Sodyum bikarbonat (NaHCO3) oluşur.
- Sodyum bikarbonat idrarla dışarı atılarak kan pH’ı düşürülür.
⇒ İç salgı bezlerinden salgılanan hormonlar da böbreklerle birlikte homeostazinin sağlanmasında rol oynar. Hipofiz bezinden kana verilen ADH, boşaltım kanallarından suyun geri emilimini sağlayarak kandaki su miktarını ayarlar ve idrar yapımını kontrol eder.
⇒ Böbrek üstü bezlerinden salgılanan aldosteron hormonu ile vücut sıvılarının mineral miktarı dengede tutulur. Aldosteron hormonu sodyumun geri emiliminde, potasyumun idrarla dışarı atılmasında rol oynar. Böylece ADH ve aldosteron hormonlarının birlikte çalışması ile vücut sıvılarının su ve iyon dengesi korunarak kanın ozmotik basıncı düzenlenir.
Üriner Sistem Rahatsızlıkları
- Üriner sistemdeki organların çeşitli etkenlerle görevlerini yapamayacak duruma gelmesi, bu sistemle ilgili rahatsızlıkların ortaya çıkmasına neden olmaktadır.
- En çok rastlanan rahatsızlıklara;
- İdrar yolu enfeksiyonu,
- Böbrek yetmezliği ve
- Böbrek taşı oluşumu örnek verilebilir.
İdrar Yolu Enfeksiyonu
- Mikroorganizmaların neden olduğu bir rahatsızlıktır.
- Soğuk havalarda özellikle kış aylarında üşümeye bağlı olarak idrar yolu enfeksiyonuna daha sık rastlanılır.
- İdrar yolu enfeksiyonunun en yaygın belirtisi idrar yapımı sırasında yanma hissidir.
- Diğer belirtiler ise sık idrara çıkma, karın altında şişlik, bulanık ve ağır kokulu idrardır.
- İhmal edilmeden hekime gidilmesi ve uygun tedavinin yapılması gerekir.
- Enfeksiyondan korunmak için üşütülmemeli, yeterli miktarda sıvı tüketilmeli, bağışıklık sistemini güçlendirmek için yeterli ve dengeli beslenilmelidir.
Böbrek Yetmezliği
- Çeşitli iltihaplanmalar, zehirlenmeler, ileri derecede yanıklar, diyabet ve hipertansiyon böbreklerin sağlıklı çalışmasını engeller.
- Bu hastaların idrarında protein ve kana rastlanır.
- Bu durumda böbrek nakli gerekir ya da kandaki atık maddelerin temizlenmesi için hasta diyaliz makinesine bağlanır.
Böbrek Taşları
- Kalıtımsal olabildiği gibi gereksiz kullanılan bazı ilaçlar sonucu böbrek taşları oluşabilmektedir.
- Özellikle kalsiyum oksalat ve kalsiyum fosfat gibi mineral tuzların böbrekte çökelmesi böbrek taşlarını oluşturur.
- Taşlar yerinden hareket ettiğinde o bölgede tahrişler olur ve buna bağlı iltihaplanmalar, kanamalar ortaya çıkar.
Üriner Sistemin Sağlıklı Yapısının Korunması
Üriner sistem organlarının sağlıklı olması homeostatik dengenin sağlanması açısından önemlidir. Böbrekler kan ve doku sıvılarındaki su ve tuz miktarının dengede tutulmasını, kanın pH değerinin düzenlenmesini ve metabolik atıkların dışarı atılmasını sağlar. Böylece kararlı ve dengeli iç çevrenin oluşturulmasında önemli rol oynar.
Üriner sistemin sağlıklı yapısının korunabilmesi için alınması gereken önlemler aşağıda belirtilmiştir.
- Bol sıvı alınmalıdır.
- Düzenli spor yapılmalı ve temiz havadan yararlanılmalıdır.
- Beslenmeye dikkat edilmeli, acı ve tuzlu besinler fazla tüketilmemelidir.
- Sigara, alkol gibi zararlı alışkanlıklardan kaçınılmalıdır.
- Boğaz iltihaplanmaları, çürük dişler hemen tedavi edilmeli, tam iyileşme sağlanmalıdır.
- Antibiyotikler doktorun önerdiği şekilde kullanılmalıdır.
- Ağrılı ve sık idrara çıkma durumunda hemen doktora gidilmelidir.
- Ayakların, idrar yollarının ve böbreklerin üşütülmemesine dikkat edilmelidir.
6.BÖLÜM SONU DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI
A. Aşağıda verilen cümlelerde bildirilen ifadeler doğru ise yay ayraç içine “D”, yanlış ise “Y” yazınız.
1. ( D ) Amonyak, hücre için zehirli bir maddedir.
2. ( D ) Nefronlarda kanın süzülmesi, Malpighi cisimciğinde gerçekleşir.
3. ( Y ) Böbrek toplardamarlarında oksijen miktarı yüksek, üre miktarı düşüktür.
Doğrusu: Böbrek toplardamarlarında oksijen miktarı düşük (çünkü böbrek hücreleri oksijeni kullanır), üre miktarı ise düşüktür.
4. ( D ) Böbreklerden salgılanan eritropoietin hormonu, kemik iliğini uyarıp alyuvar yapımını artırır.
5. ( Y ) Glomerulusta geri emilim gerçekleşir.
Doğrusu: Glomerulusta sadece süzülme gerçekleşir; geri emilim nefron kanallarında (proksimal tüp, Henle kulpu, distal tüp ve toplama kanalı) olur.
6. ( D ) Geri emilim, glikozun idrarla dışarı atılmasını önler.
7. ( D ) Nefronlarda suyun emilimini, hipofiz bezinin salgıladığı ADH hormonu düzenler.
8. ( D ) Havuzcuk, böbrekte idrarın biriktiği yerdir.
9. ( Y ) Kan basıncı ile süzülme hızı ters orantılıdır.
Doğrusu: Kan basıncı arttıkça süzülme hızı da artar, yani aralarında doğru orantı vardır.
10. ( D ) Glomerulusta süzülme olayı gerçekleşir.
B. Aşağıda verilen cümlelerdeki noktalı yerlere doğru sözcükleri/sözcük gruplarını yazınız.
1. Nefrondaki kan basıncı, süzülme olayının gerçekleşmesinde doğrudan etkilidir.
2. Glomerulus kılcal damarlarıyla Bowman kapsülünün bütününe Malpighi cisimciği denir.
3. Böbreklerde kanın süzülmesi, yüksek kan basıncı etkisi ile olur.
4. İnsanlarda üre azotlu boşaltım ürünüdür.
5. Böbrekteki süzme birimlerine nefron denir.
6. Böbrekler eritropoietin hormonunu salgılar.
7. İdrar böbrekten çıktıktan sonra üreter, mesane ve üretra kısımlarından geçer.
8. Nefronun yapısında glomerulus denilen kılcal damar yumağı bulunur.
9. Böbreklerde suyun emilimini hipofiz bezinin salgıladığı ADH hormonu düzenler.
10. Bowman kapsülüne geçen sıvıda kan hücreleri ve kan proteinleri bulunmaz.
6.BÖLÜM SONU DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI
Soru 1. İnsan boşaltım sistemine ait aşağıdaki şekilde gösterilen kısımların isimlerini ilgili yerlere yazınız.
1. a. Böbrek b. Üreter c. Mesane ç. Üretra
2. Soru. Böbrek atardamarı ile glomerulus kılcallarına gelen bir atık madde; I. toplama kanalı, II. üretra, III. üreter, IV. proksimal tüp, V. distal tüp yapılarından hangi sırayla geçerek dışarı atılır?
Cevap: IV – V – I – III – II
Açıklamalı Çözüm Sıralaması:
1. Glomerulus Kılcalları (Süzülme burada başlar)
2. Bowman Kapsülü
3. IV. Proksimal Tüp (Geri emilimin en yoğun olduğu yer)
4. Henle Kulpu
5. V. Distal Tüp (Salgılamanın yapıldığı yer)
6. I. İdrar Toplama Kanalı (Burada artık sıvı idrar halini alır)
7. Havuzcuk (Pelvis)
8. III. Üreter (Böbrekten mesaneye taşıyan kanal)
9. Mesane (İdrar Kesesi)
10. II. Üretra (Vücut dışına atılan kanal)
3. Sorunun Cevabı:
A Hormonu: Aldosteron (Böbrek üstü bezinden salgılanır, Na+ ve Cl- geri emilimini artırır, K+ atılımını sağlar.)
Y Hormonu: ADH (Antidiüretik Hormon / Vazopressin) (Hipofizden salgılanır, suyun geri emilimini artırarak idrarı yoğunlaştırır.)
T Hormonu: Parathormon (PTH) (Paratiroit bezinden salgılanır, kandaki kalsiyum seviyesi düştüğünde böbreklerden Ca+2 emilimini artırır.)
4. Soru: Bir insanın vücuduna yeterli miktarda su alamaması durumunda olayların meydana geliş sırası nasıl olur?
Cevap: II – I – III – IV
Olayların Gerçekleşme Sırası ve Mantığı:
1. (II) Vücuda su alınmayınca kandaki su miktarı azalır ve yoğunluk artar; yani Kanın osmotik basıncı artar.
2. (I) Artan osmotik basınç, beyindeki osmoreseptörleri etkiler ve Hipotalamus uyarılır.
3. (III) Hipotalamus, hipofiz bezinin arka lobunu uyarır ve kana ADH (Antidiüretik Hormon) salgısı artar.
4. (IV) Kan yoluyla böbreklere gelen ADH, nefron kanallarının (distal tüp ve idrar toplama kanalı) suya geçirgenliğini artırır. Böylece Böbreklerden suyun geri emilimi artar (ve idrar miktarı azalır, derişikleşir).
B. DOĞRU / YANLIŞ SORULARI CEVAPLARI (Üriner Sistem)
1. (Y) Nefronlarda oluşan süzüntünün tamamı idrar toplama kanalları vasıtasıyla vücuttan uzaklaştırılır.
2. (Y) ADH’nin az salgılanması, vücuttan su kaybını önleyen bir durumdur.
3. (D) Bir maddenin kandaki yoğunluğu eşik değerin üzerinde ise bu değeri aşan kısım, nefron kanalcıklarından geri emilmez ve idrarla dışarı atılır.
4. (D) Geri emilim olayı hem pasif hem de aktif taşıma ile gerçekleşir.
5. (Y) Anemi, kandaki alyuvar sayısının yetersiz olmasıyla ilgili bir durum olduğundan dolaşım sistemi sorunudur ve boşaltım sistemi organlarının işleyişiyle ilişkilendirilemez.
6. (D) Henle kulpunun çıkan kolu suya geçirgen değilken inen kolu suya geçirgendir. İnen kolundan geri emilim yoluyla su alınabilir.
7. (D) Kronik böbrek yetmezliği hastalığında en etkili çözüm böbrek naklidir.
8. (Y) Kanda bulunan ihtiyaç fazlası glikoz, amino asitler ve bazı besin maddeleri de böbreklerden süzülerek idrara katılır.
9. (D) Böbrekler homeostasinin sağlanması ve korunmasında görevlidir.
YANLIŞ İFADELERİN DOĞRUSU (Defter Notları)
1. Sorunun Doğrusu: Süzüntünün tamamı atılmaz; yaklaşık %99'u geri emilerek kana verilir. Sadece %1'lik kısım idrar olarak atılır.
2. Sorunun Doğrusu: ADH suyun geri emilimini sağlar. ADH az salgılanırsa su geri emilemez ve idrarla dışarı atılır, bu da vücuttan su kaybına (çok sık idrara çıkmaya) neden olur.
5. Sorunun Doğrusu: Böbrekler, kemik iliğinde alyuvar yapımını uyaran Eritropoietin (EPO) hormonunu üretir (%90'ını). Böbrek yetmezliğinde bu hormon üretilemez ve kansızlık (anemi) görülür.
8. Sorunun Doğrusu: Sağlıklı bir insanda glikoz ve amino asitlerin %100'ü (tamamı) proksimal tüpte geri emilir. İdrarda glikoza rastlanmaz (Şeker hastalığı durumu hariç).
C. Yapılandırılmış Grid (Boşaltım Sistemi) Cevapları
1. Tamamen böbreğin kabuk bölgesinde yer alır?
Cevap: 2, 6, 8, 9 (Distal tüp, Glomerulus, Proksimal tüp, Bowman kapsülü) (Not: Henle kulpu ve toplama kanalı öz (medulla) bölgesine kadar uzanır.)
2. Geri emilimin gerçekleştiği yerdir?
Cevap: 2, 3, 5, 8 (Distal tüp, Henle kulpu, Toplama kanalı, Proksimal tüp)
3. Böbreğin işlevsel biriminin adıdır?
Cevap: 7 (Nefron)
4. Nefronun kısımlarıdır?
Cevap: 2, 3, 6, 8, 9 (Distal tüp, Henle kulpu, Glomerulus, Proksimal tüp, Bowman kapsülü)
5. Dışarıya atılması gereken maddelerin kılcal damarlardan salgılandığı (aktif boşaltım yapılan) nefronun kısmıdır?
Cevap: 2, 8 (Distal tüp, Proksimal tüp) (Not: Salgılama [Secretion] olayı en yoğun distal tüpte olmakla birlikte proksimal tüpte de gerçekleşir.)
6. Vücuttaki su ve mineral dengesini sağlayan hormonlardır?
Cevap: 1, 4 (Aldosteron, ADH)
Konuya Ait Çıkmış Sorular
Soru 1.
Aşağıdaki şemada, normal bir insanın böbreğindeki bir nefron ve bu nefronun özellikleriyle ilgili bazı bilgiler verilmiştir.
Buna göre, I, II, III, IV, V numaralı damarlarla ilgili aşağıdaki karşılaştırmalardan hangisi yanlıştır?
(2000-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))
Soru 3.
Normal bir insanda K, L ve M olarak adlandırılan üç madde ile ilgili olarak nefronda gerçekleşen bazı olaylar aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.
Bu üç maddenin üre, aminoasit ve penisilin olduğu bilindiğine göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
(2010-Yükseköğretime Geçiş Sınavı (YGS))
Soru 5.
Nefronun bazı kısımları şekildeki gibi şematize edilerek numaralandırılmıştır.
Bu kısımlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(MEBİ 06.01.2025 AYT Deneme Sınavı)
Soru 8.
Aşağıdaki şekilde insan böbreğinin işlevsel birimi olan nefronun bazı kısımları numaralandırılarak gösterilmiştir.
Buna göre sağlıklı bir insanda numaralandırılan kısımların hangilerinde suyun geri emilimi gerçekleşir?
(MEBİ 10.02.2025 AYT Deneme Sınavı)
Soru 11.
İnsan böbreğinin işlevsel birimi olan nefronun bazı kısımları aşağıdaki şekilde numaralandırılarak gösterilmiştir.
Bu kısımlarla ilgili,
I. 1 numaralı yapıdan 2 numaralı yapıya geçen süzüntüde alyuvarların bulunması beklenmez.
II. 3 ve 4 numaralı yapıların suya geçirgenliği birbiriyle aynıdır.
III. 5 numaralı yapıdan bikarbonat iyonlarının (HCO3-) ve tuzun geri emilimi gerçekleşir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
(2023-YKS-Alan Yeterlilik Testleri (AYT))
Soru 12.
Bir öğrenci, insan üriner sistemiyle ilgili aşağıdaki şekli inceliyor.
Sağlıklı bir birey esas alındığında, bu öğrencinin şekilde gösterilen I ve II numaralı yapılarla ilgili aşağıdaki yorumlarından hangisi yanlıştır?
(2020-YKS-Temel Yeterlilik Testi (TYT))
Soru 13.
Aşağıdaki şekilde insan böbreğinde yer alan bir nefron ve toplama kanalı numaralandırılarak gösterilmiştir
Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(2019-YKS-Alan Yeterlilik Testleri (AYT))
Soru 14.
İnsanda, karaciğerde üretilen bir üre molekülü, idrar bileşimine en kısa yoldan katılmak için;
Organlarının hangilerinden geçmek zorundadır?
(2017-Yükseköğretime Geçiş Sınavı (YGS))
Soru 16.
Şekilde insan üriner sisteminde yer alan bir nefronun kısımları ve bağlantılı olduğu yapılar verilmiştir.
Numaralanmış kısımlar ve işlevleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(2025-YKS-Alan Yeterlilik Testi (AYT))
Soru 17.
İnsan üriner sisteminde yer alan bir nefronun yapısı ve kısımları numaralandırılarak verilmiştir.
Buna göre nefronun kısımlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
(MEBİ AYT Tarama Testi)
Konu İle İlgili Sorular
Soru 1.
İnsanda, karaciğerde üretilen bir üre molekülü, idrar bileşimine en kısa yoldan katılmak için;
Organlarının hangilerinden geçmek zorundadır?
(2017-Yükseköğretime Geçiş Sınavı (YGS))
Doğru Cevap: D
🔬 Üre'nin Vücutta İzlediği Yol: Üre, karaciğerde protein yıkımı sonucu oluşur ve kan yoluyla böbreklere taşınarak idrarla atılır. Ancak bu yolculukta bazı temel duraklar vardır.
📍 Adım Adım Takip Edelim:
1. Üre karaciğerde üretilir.
2. Karaciğerdeki kan, karaciğer toplardamarı ile kalbe taşınır.
3. Bu kan, önce kalbin sağ kulakçığına, sonra sağ karıncığa geçer ve akciğere gönderilir.
4. Akciğerde gaz değişimi olur → Kan temizlenir.
5. Kan, akciğerlerden sol kulakçığa, sonra sol karıncığa gelir ve buradan vücuda pompalanır.
6. Böbreğe gelen kan içindeki üre, süzülerek nefronlara geçer → idrarla atılır.
Şimdi şıkları inceleyelim:
A) Bağırsak ve Böbrek ❌ → Bağırsakla doğrudan ilgisi yok.
B) Beyin ve Kalp ❌ → Beyin bu süreçte yer almaz.
C) Bağırsak, Böbrek ve Akciğer ❌ → Yine bağırsak gereksiz.
D) Kalp, Böbrek ve Akciğer ✅ → Üre'nin dolaşımdaki zorunlu duraklarıdır.
E) Beyin, Kalp, Böbrek ve Akciğer ❌ → Beyin dolaşıma girmez, üre taşımaz.
Soru 2.
Aşağıdaki şemada, normal bir insanın böbreğindeki bir nefron ve bu nefronun özellikleriyle ilgili bazı bilgiler verilmiştir.
Buna göre, I, II, III, IV, V numaralı damarlarla ilgili aşağıdaki karşılaştırmalardan hangisi yanlıştır?
(2000-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))
Doğru Cevap: D
1. Sorunun Analizi
Soru, normal bir insanın böbreğindeki bir nefronun damarları (I, II, III, IV, V) arasındaki madde miktarı ve kan basıncı karşılaştırmaları ile ilgilidir. Şekil olmamasına rağmen, tipik bir nefron anatomisi ve fizyolojisi göz önüne alındığında bu damarlar şu şekilde yorumlanabilir:
I. Damar: Getiren atardamar (Afferent arteriole) - Glomerulusa kan getiren damar, böbrek atardamarının bir dalıdır.
II. Damar: Glomerulus - Bowman kapsülü içinde yer alan kılcal damar yumağı; kanın süzüldüğü yerdir.
III. Damar: Götüren atardamar (Efferent arteriole) - Glomerulustan kanı uzaklaştıran damar.
IV. Damar: Peritubuler kapillerler - Nefron kanallarını (proksimal tübül, Henle kulpu, distal tübül, toplayıcı kanal) saran kılcal damarlar; geri emilim ve salgılama olaylarının gerçekleştiği yerdir.
V. Damar: Böbrek toplardamarı (Renal vein) - Böbrekten temizlenmiş kanı alt ana toplardamara geri götüren damar.
Bu damarların görevleri ve taşıdıkları maddelerin özellikleri göz önüne alınarak şıklardaki ifadelerin doğruluğu değerlendirilmelidir.
2. Şıkların Değerlendirilmesi
A) I. damarın taşıdığı çözünen madde miktarı, III. damarın taşıdığı çözünen madde miktarından fazladır.: Açıklama: I. damar (getiren atardamar) glomerula süzülmemiş kan getirir. Glomerulusta (II. damar), kan plazmasındaki su, üre, tuz, glikoz, amino asit gibi küçük moleküllü çözünen maddelerin önemli bir kısmı süzülerek Bowman kapsülüne geçer. Bu süzülme süreci sonucunda, glomerulu terk eden III. damardaki (götüren atardamar) kanın, süzüntüye geçen maddeler açısından toplam çözünen madde miktarı azalmış olur. Büyük proteinler gibi süzülemeyen maddeler ise kanda kalır, hatta suyun azalmasıyla konsantrasyonları artar. Ancak genel olarak, böbreğin temizlemeye çalıştığı çözünen maddeler açısından I > III ifadesi doğrudur. Örneğin, üre miktarı I'de III'ten daha fazladır.
B) I. damarın kan basıncı, V. damarın kan basıncından fazladır.: Açıklama: I. damar, atardamar sistemine ait bir arteriyoldür ve kanı kalpten nispeten yüksek bir basınçla getirir. V. damar ise bir toplardamardır ve kanı kalbe geri götürür. Kan dolaşımında, kan basıncı atardamarlarda en yüksek olup, kılcal damarlar ve toplardamarlar boyunca giderek düşer. Bu nedenle I. damardaki kan basıncı, V. damardakinden kesinlikle daha yüksektir. Bu ifade doğrudur.
C) II. damarda kaybedilen su miktarı, IV. damarda geri emilen su miktarından fazladır.: Açıklama: II. damarda (glomerulus) Bowman kapsülüne günde yaklaşık 180 litre su süzülür. Bu süzülen su miktarı 'kaybedilen' su olarak düşünülebilir (vücuttan atılmak üzere yola çıkan su). IV. damarlar (peritubuler kapillerler) ise renal tübüllerden geri emilen suyu toplar. Vücut günlük 1-2 litre civarında idrar ürettiği için, süzülen suyun yaklaşık 178-179 litresi geri emilir. Dolayısıyla, süzülen (kaybedilen) su miktarı (II. damar), geri emilen su miktarından (IV. damar) bir miktar fazladır (idrarla atılan su miktarı kadar). Bu ifade doğrudur.
D) V. damarın taşıdığı boşaltım madde miktarı, I. damarın taşıdığı boşaltım madde miktarından fazladır.: Açıklama: I. damar (getiren atardamar) böbreğe metabolik atıklar (üre, kreatinin vb.) açısından zengin, 'kirli' kan getirir. Böbreklerin temel görevi, bu boşaltım maddelerini kandan süzerek idrar yoluyla vücuttan uzaklaştırmaktır. V. damar (böbrek toplardamarı) ise bu süzülme ve geri emilim süreçlerinden geçerek boşaltım maddelerinden büyük ölçüde arındırılmış, 'temizlenmiş' kanı böbrekten uzaklaştırır. Bu nedenle V. damarda I. damara göre çok daha az boşaltım maddesi bulunur. Bu ifade yanlıştır.
E) V. damarın taşıdığı su miktarı, III. damarın taşıdığı su miktarından fazladır.: Açıklama: III. damar (götüren atardamar) glomerulu terk eden kanı taşır. Glomerulusta kanın suyunun önemli bir kısmı süzüntüye geçtiği için, III. damardaki kanın hacmi (ve dolayısıyla taşıdığı su miktarı) I. damardakinden daha azdır. V. damar (böbrek toplardamarı) ise peritubuler kapillerlerden (IV. damar) geri emilen suyun büyük bir kısmını toplayarak böbrekten çıkar. Nefron tübüllerinden kana geri dönen bu su sayesinde, V. damardaki toplam su miktarı, süzülme nedeniyle suyu azalmış olan III. damardaki su miktarından daha fazladır. Bu ifade doğrudur.
Soru 3.
İdrar oluşumunda kanın atık maddelerden ve fazla iyonlardan temizlenmesi sırasında enerji harcaması gerçekleşen aşaması hangisidir?
Doğru Cevap: B
Soru 4.
Sağlıklı bir insanda nefron kanallarında bazı maddelerin miktarlarındaki değişim grafikte gösterilmiştir.
Buna göre,
I. X maddesinin proksimal tüpteki miktarının azalmasında sadece pasif taşıma ile geri emilimi etkili olmuştur.
II. Z maddesinin miktarındaki değişim nefron kılcallarından distal tüpe salgılama ile gerçekleşmiştir.
III. Y maddesi süzülme ile Bowman kapsülüne geçen ancak değişime uğratılmadan idrarla birlikte vücuttan uzaklaştırılan kreatinin olabilir.
Yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
Doğru Cevap: E
🔍 Grafiği Yorumlayalım:
X maddesi: Bowman kapsülünden sonra proksimal tüpte hızlıca azalıyor → geri emilme olduğunu gösteriyor.
Z maddesi: Henle kulpundan sonra, distal tüpte artış gösteriyor → bu artış yalnız salgılama (sekresyon) ile açıklanabilir.
Y maddesi: Miktarı baştan sona sabit → hiçbir değişime uğramamış, yani geri emilmemiş ve salgılanmamış → direkt süzülmüş ve idrarla atılmış.
🧠 Şimdi ifadeleri değerlendirelim:
I. X maddesinin proksimal tüpteki miktarının azalmasında sadece pasif taşıma ile geri emilimi etkili olmuştur. ❌ Yanlış Proksimal tüpte hem pasif hem aktif taşıma etkilidir. Özellikle glikoz, aminoasit gibi maddeler aktif taşıma ile emilir. Bu ifade “sadece pasif” dediği için yanıltıcıdır.
II. Z maddesinin miktarındaki değişim, nefron kılcallarından distal tüpe salgılama ile gerçekleşmiştir. ✅ Doğru Z maddesi distal tüpte aniden artıyor → bu sadece salgı (sekresyon) ile olabilir. Bu da peritübüler kılcallardan distal tüpe aktif geçiş demektir. ✔️ Bu ifade doğrudur.
III. Y maddesi süzülme ile Bowman kapsülüne geçen ancak değişime uğratılmadan idrarla birlikte vücuttan uzaklaştırılan kreatinin olabilir. ✅ Doğru Kreatinin: → Glomerulustan süzülür → Geri emilmez → Az da olsa distal tüpte salgılanabilir, ama temel özelliği değişmeden atılmasıdır. Grafik, baştan sona değişmeyen bir maddeyi gösteriyor → bu tanıma kreatinin çok uygun. ✔️ Bu ifade de doğrudur.
Soru 5.
Sağlıklı bir insanda idrar oluşumunda
I. hidrojen,
II. potasyum,
III. kreatinin
moleküllerinden hangileri nefron kanalına salgılama yoluyla geçebilir?
Doğru Cevap: C
Soru 6.
Memeli hayvanların nefronlarında Henle kulpu daha kısa olsaydı aşağıdakilerden hangisinin ortaya çıkması beklenirdi?
(2011-Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS))
Doğru Cevap: A
Henle kulpu, memeli böbreklerinde suyun geri emilmesini sağlayan önemli bir yapıdır.
- Özellikle çöl memelileri gibi suya ulaşımı sınırlı hayvanlarda, Henle kulpu çok uzundur. Bunun nedeni, idrarı maksimum düzeyde yoğunlaştırarak su kaybını en aza indirmektir.
- Eğer Henle kulpu daha kısa olsaydı, suyun geri emilimi daha az olur ve daha fazla su kaybedilirdi.
| Başlık | Henle Kulpu Kısalırsa Beklenen Durum mu? | Açıklama |
|---|---|---|
| A | ✅ Doğru | Henle kulpu ne kadar uzunsa, suyun geri emilimi o kadar fazla olur. Eğer Henle kulpu kısa olursa, suyun geri emilimi azalır ve idrar daha seyreltilmiş olur. |
| B | ❌ Yanlış | Henle kulpunun uzunluğu, süzme hızını değil, geri emilimi etkiler. |
| C | ❌ Yanlış | Henle kulpu ürenin miktarını değil, suyun geri emilimini etkiler. Üre oranı beslenme ve diğer faktörlerle ilgilidir. |
| D | ❌ Yanlış | İdrarın pH değeri, diyet ve metabolik süreçlerle ilgilidir. Henle kulpu, idrarın asitlik seviyesini belirleyen ana faktör değildir. |
| E | ❌ Yanlış | Tam tersi, Henle kulpu kısa olursa, hayvan daha fazla su kaybeder ve daha fazla su içmek zorunda kalır. |
Henle kulpu suyun geri emilimini artırır ve idrarı yoğunlaştırır. Daha kısa bir Henle kulpu, idrarın daha seyreltilmiş olmasına ve su kaybının artmasına neden olur.
Soru 7.
İnsanda böbreklerde bulunan Malpighi Cisimciği şekilde gösterilmiştir.
Buna göre,
I. Glomerulus kılcallarındaki yüksek kan basıncının sabit olması madde geçişinin tek yönlü olmasına neden olur.
II. Bowman kapsülü böbreğin kabuk bölgesindedir.
III. Glomerulus kılcalları iki atardamar arasındadır.
İfadelerinden hangileri doğrudur?
Doğru Cevap: E
- Glomeruluslarda yüksek kan basıncı damar boyunca sabit olup protein osmotik basıncından fazladır. Bu durum madde geçişinin tek yönlü olmasına neden olur.
- Bowman kapsülü böbreklerin kabul bölümündedir.
- Glomerulus kılcalları iki atardamar arasında bulunur. Bu durum vücut kılcallarından farklıdır.
Soru 8.
Aşağıdakilerden hangisi glomerulus kılcallarını vücudumuzdaki diğer kılcal damarlardan ayıran özelliklerden biri değildir?
Doğru Cevap: E
Soru 9.
Vücudumuzda protein ve nükleik asitler parçalandığında oluşan amonyak zehirli bir maddedir. Amonyak, karaciğerde daha az zararlı olan üreye dönüşür.
Bu dönüşümün vücuda sağladığı faydayla ilgili;
I. kan pH değerinin düşürülmesi,
II. amonyağın zehirli etkisinin azaltılması,
III. boşaltımla atılacak su miktarının azaltılması
olaylarından hangilerine neden olur?
Doğru Cevap: E
Problem Çözüm Mantığı
Vücudumuzda protein ve nükleik asitler parçalandığında amonyak oluşur. Amonyak çok zehirlidir ve doğrudan vücutta birikirse hücrelere zarar verebilir. Karaciğerimiz amonyağı daha az zararlı olan üreye dönüştürerek vücudu korur. Üre, sudaki çözünürlüğü yüksek olduğundan idrarla atılır ve böylece zararlı madde vücuttan uzaklaştırılmış olur.
Şıkları Değerlendirelim:
I. Kan pH değerinin düşürülmesi: Amonyak bazik (alkalin) özelliktedir, ancak aşırı amonyak zehirliliği kan pH'ını asidik hale getirmez. Üre ise nötrdür ve pH değişikliğine neden olmaz. Bu yüzden I yanlıştır.
II. Amonyağın zehirli etkisinin azaltılması: Amonyak zehirlidir, üre dönüşümüyle bu zehirli etki azaltılır. Bu ifade doğrudur.
III. Boşaltımla atılacak su miktarının azaltılması: Amonyak teknikte çok suda çözündüğünden, doğrudan amonyak atılırsa çok su gerekir. Üre ise daha az su ile atılabilir, böylece vücutta su tasarrufu sağlanır. Bu ifade de doğrudur.
Sonuç olarak, doğru cevap II ve III seçeneklerini içeren E şıkkıdır.
Soru 10.
Bir insanın, belirli bir süre içinde, vücuduna aldığı sıvıdan daha fazla miktarda idrar çıkarmasına,
I. Böbrek atardamarında kan basıncının azalması,
II. Böbrek kanallarından suyun geri emilimini sağlayan hormonun normalden az salgılanması,
III. Böbreklerden geçen kan akım hızının azalması
Durumlarından hangileri neden olabilir?
(2003-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))
Doğru Cevap: B
1. Sorunun Analizi
Soru, bir insanın belirli bir süre içinde, vücuduna aldığı sıvıdan daha fazla miktarda idrar çıkarmasına neden olabilecek durumları araştırmaktadır. Bu durum, 'poliüri' veya 'diürez' olarak bilinir ve vücudun normalden daha fazla su kaybetmesi anlamına gelir. Temel olarak, böbreklerin suyu tutma yeteneğinin azaldığı veya atma hızının arttığı durumları aramalıyız.
2. Şıkların Değerlendirilmesi
I. Böbrek atardamarında kan basıncının azalması: Böbrek atardamarındaki kan basıncının azalması, glomerüler filtrasyon hızını (GFH) düşürür. Glomerüler filtrasyon hızı azaldığında, Bowman kapsülüne daha az süzüntü geçer. Daha az süzüntü oluşumu, böbreklerden atılan idrar miktarının azalmasına neden olur, çünkü böbrekler daha az kanı işler ve daha az atık madde ile su süzebilir. Dolayısıyla bu durum, idrar çıkışını artırmak yerine azaltır.
II. Böbrek kanallarından suyun geri emilimini sağlayan hormonun normalden az salgılanması: Bu hormon, Antidiüretik Hormon (ADH) veya vazopressindir. ADH, böbreklerin distal tübülleri ve toplama kanallarının suya geçirgenliğini artırarak suyun geri emilimini sağlar. ADH'nin normalden az salgılanması durumunda, bu kanalların suya geçirgenliği azalır ve daha az su geri emilir. Sonuç olarak, süzüntüdeki suyun büyük bir kısmı idrarla dışarı atılır, bu da idrar miktarının artmasına (poliüri) neden olur. Diyabetes insipidus hastalığı bu duruma tipik bir örnektir.
III. Böbreklerden geçen kan akım hızının azalması: Böbreklerden geçen kan akım hızının azalması, böbrek atardamarında kan basıncının azalmasına benzer şekilde, glomerüler filtrasyon hızını (GFH) düşürür. Böbreklere daha az kan ulaşması, daha az süzüntü oluşumuna ve dolayısıyla idrar miktarının azalmasına yol açar. Bu durum, idrar çıkışını artırmak yerine azaltır.
3. Sonuç
Yukarıdaki değerlendirmelere göre, sadece II. durum (ADH'nin az salgılanması) idrar miktarının artmasına neden olur. Diğer durumlar (I ve III) idrar miktarını azaltıcı etki gösterir.