Dolaşım Sistemi ve Homeostazi

Dolaşım Sistemi ve İç Denge

Çok hücreli canlılarda hücrelerin büyük bölümü dış çevreyle doğrudan temas etmez. Hücrelerin oksijen ve besin gereksinimleri karşılanmalı, hücrelerde oluşan karbondioksit ve diğer atık maddeler uzaklaştırılmalıdır.

Bu madde alışverişinin düzenli biçimde gerçekleştirilebilmesi için maddeleri vücudun farklı bölgeleri arasında taşıyan bir sisteme ihtiyaç vardır.

Kalp, kan damarları, kan ve lenf sisteminden oluşan taşıma ağına genel olarak dolaşım sistemi denir.

Dolaşım sisteminin homeostatik görevleri

• Oksijeni solunum organlarından dokulara taşımak
• Besinleri sindirim sisteminden hücrelere ulaştırmak
• Karbondioksiti dokulardan akciğerlere taşımak
• Metabolik atıkları boşaltım organlarına ulaştırmak
• Hormonları hedef hücrelere taşımak
• Isının vücuda dağıtılmasına katkı sağlamak
• Su, iyon ve pH dengesinin korunmasına yardım etmek
• Bağışıklık hücreleri ve savunma moleküllerini taşımak
• Doku sıvısının oluşumu ve geri toplanmasına katkı sağlamak

Taşıma neden homeostazi için gereklidir?

Bir organ sisteminin ürettiği veya aldığı madde çoğunlukla başka bir organ tarafından kullanılır.

Örneğin:

• Akciğerlerde kana geçen oksijen kas hücrelerine taşınır.
• İnce bağırsaktan kana geçen besinler karaciğere ve diğer dokulara ulaştırılır.
• Pankreastan salgılanan hormonlar kanla hedef organlara taşınır.
• Kas hücrelerinde oluşan karbondioksit akciğerlere götürülür.
• Metabolizma sonucunda oluşan bazı atıklar böbreklere ulaştırılır.

Madde alınması veya üretilmesi → Kanla taşınma → Hedef dokuya ulaşma → Kullanılma ya da uzaklaştırılma

Dolaşım sistemi tek başına mı çalışır?

Hayır. Dolaşım sistemi, diğer organ sistemleri arasında bağlantı kurar.

İlişkili sistem	Dolaşım sistemiyle kurduğu ilişki
Solunum sistemi	Oksijenin kana geçmesini ve karbondioksitin kandan uzaklaştırılmasını sağlar.
Sindirim sistemi	Sindirilen besinlerin ve suyun kana veya lenfe geçmesini sağlar.
Boşaltım sistemi	Kandaki atık, su ve iyon miktarını düzenler.
Endokrin sistem	Hormonlar kan dolaşımıyla hedef dokulara taşınır.
Sinir sistemi	Kalp hızını ve damar çapını değişen koşullara göre düzenler.
Bağışıklık sistemi	Savunma hücreleri ve molekülleri dolaşım yoluyla taşınır.

Dolaşım Sisteminin Temel Yapıları

İnsan dolaşım sistemi temel olarak kalp, kan damarları ve kandan oluşur. Lenf sistemi de doku sıvısının düzenlenmesi ve bazı maddelerin taşınması bakımından dolaşımı tamamlar.

Kalp

Kalp, kanın damarlar içinde hareket etmesini sağlayan kas yapılı bir pompadır.

Kalbin sağ ve sol bölümleri sayesinde oksijence fakir kan ile oksijence zengin kan büyük ölçüde birbirinden ayrı tutulur.

Bu konuda kalbin kasılma döngüsünün ayrıntıları yerine kanın vücut ve akciğerler arasındaki genel hareketi ele alınacaktır.

Kan damarları

Damar	Genel görevi	Yapısal özelliği
Atardamar	Kanı kalpten uzaklaştırır.	Duvarı görece kalın, esnek ve kaslıdır.
Toplardamar	Kanı kalbe doğru taşır.	Duvarı atardamarlara göre daha ince olabilir; bazı toplardamarlarda kapakçık bulunur.
Kılcal damar	Kan ile doku sıvısı arasındaki madde alışverişine ortam sağlar.	Duvarı çok incedir ve geniş bir toplam yüzey alanı oluşturur.

Damarların görevi kanın oksijen miktarına göre mi belirlenir?

Hayır. Atardamar ve toplardamar adlandırması kanın taşıdığı oksijen miktarına göre değil, kalbe göre hareket yönüne göre yapılır.

• Atardamarlar kanı kalpten uzaklaştırır.
• Toplardamarlar kanı kalbe getirir.

Bu nedenle akciğer atardamarı oksijence fakir, akciğer toplardamarı ise oksijence zengin kan taşıyabilir.

Küçük ve Büyük Dolaşım

Küçük dolaşım

Kanın kalbin sağ tarafından akciğerlere gönderilmesi ve akciğerlerden kalbin sol tarafına dönmesine küçük dolaşım denir.

Kalbin sağ tarafı → Akciğer atardamarı → Akciğer kılcalları → Akciğer toplardamarı → Kalbin sol tarafı

Küçük dolaşım, kanın akciğerlerle gaz alışverişi yapmasını sağlar.

Büyük dolaşım

Kanın kalbin sol tarafından vücut dokularına gönderilmesi ve dokulardan kalbin sağ tarafına dönmesine büyük dolaşım denir.

Kalbin sol tarafı → Aort ve atardamarlar → Doku kılcalları → Toplardamarlar → Kalbin sağ tarafı

Büyük dolaşım, dokulara oksijen ve besin taşınmasına; dokularda oluşan atıkların uzaklaştırılmasına katkı sağlar.

Kapalı dolaşımın önemi

İnsanlarda kan, kalp ve damarlar içinde dolaşır. Kanın damar sistemi içinde tutulması:

• Basıncın düzenlenmesini,
• Maddelerin belirli yönlerde taşınmasını,
• Organlara giden kan miktarının ayarlanmasını,
• Hızlı ve kontrollü madde taşınmasını

kolaylaştırır.

Kanın Yapısı

Kan, damarlar içinde dolaşan sıvı bir bağ dokudur. Sıvı kısmına plazma, plazma içinde bulunan hücre ve hücre parçalarına ise şekilli elemanlar denir.

Plazma

Plazmanın büyük bölümü sudan oluşur. Plazmada ayrıca proteinler, iyonlar, besinler, hormonlar, çözünmüş gazlar ve metabolik ürünler bulunur.

Plazmanın homeostatik görevleri

• Besinleri taşımak
• Hormonları hedef dokulara ulaştırmak
• Metabolik atıkları ilgili organlara götürmek
• Su ve iyonların vücutta dağıtılmasına katkı sağlamak
• pH dengesinin korunmasına yardım etmek
• Isının vücuda dağıtılmasını sağlamak
• Kan hacmi ve damar içi basıncın korunmasına katkı vermek

Şekilli elemanlar

Kan elemanı	Temel görevi	Homeostaziyle ilişkisi
Alyuvar	Başta oksijen olmak üzere solunum gazlarının taşınmasına katkı sağlar.	Hücrelerin enerji üretiminin sürdürülmesine yardım eder.
Akyuvar	Bağışıklık savunmasında görev alır.	İç ortamın hastalık yapıcı etkenlerden korunmasına katkı sağlar.
Kan pulcukları	Damar hasarı durumunda kanamanın durdurulmasına katkı sağlar.	Kan hacminin korunmasına yardımcı olur.

Plazma proteinlerinin önemi

Plazmada bulunan albumin gibi proteinler suyun damar içinde tutulmasına katkı sağlayan bir çekim etkisi oluşturur.

Bu proteinlerin oluşturduğu etki, kılcal damarlardaki sıvı hareketinin ve kan hacminin düzenlenmesinde önemlidir.

Kan neden bir taşıma ortamıdır?

Kan vücutta sürekli hareket ettiği için birbirinden uzakta bulunan organlar arasında bağlantı kurar.

Örneğin:

• Bağırsaktan alınan glikoz karaciğere taşınabilir.
• Karaciğer tarafından düzenlenen besinler diğer dokulara ulaştırılabilir.
• Böbrekler kanı süzerek su ve iyon miktarının düzenlenmesine katkı sağlayabilir.
• Tiroit hormonları kanla farklı dokulara ulaşabilir.
• Dokularda oluşan ısı deri yüzeyine taşınabilir.

Kan değerleri neden belirli aralıklarda tutulur?

Kanın su, iyon, glikoz, pH ve protein içeriğindeki değişiklikler hücrelerin çevresindeki doku sıvısını da etkiler.

Bu nedenle kanın bileşimi yalnızca dolaşım sistemi açısından değil, bütün hücrelerin yaşamı açısından önemlidir.

Kılcal Damarlarda Madde Alışverişi

Kılcal damarlar atardamarlarla toplardamarlar arasında bulunan, çok ince duvarlı damarlardır.

Kılcal damarların duvarının ince olması ve geniş bir toplam yüzey alanı oluşturması, kan ile dokular arasındaki madde alışverişini kolaylaştırır.

Kılcal damarlardan dokulara geçen maddeler

• Su
• Oksijen
• Glikoz ve diğer besinler
• İyonlar
• Bazı hormonlar

Dokulardan kana geçen maddeler

• Karbondioksit
• Metabolik atıklar
• Fazla su ve bazı iyonlar
• Dokularda üretilen bazı haberci moleküller

Starling Hipotezi

Kılcal damar duvarından sıvı hareketini açıklayan modele Starling hipotezi veya Starling kuvvetleri modeli denir.

Bu modelde sıvı hareketini etkileyen iki temel kuvvet grubu bulunur:

• Sıvıyı kılcal damarın dışına doğru iten basınçlar
• Sıvıyı kılcal damarın içine doğru çeken basınçlar

Kılcal kan basıncı

Kalbin kanı pompalaması sonucunda kılcal damar içindeki sıvı damar duvarına bir basınç uygular.

Bu hidrostatik basınç, su ve küçük çözünmüş maddelerin damar dışına doğru hareketini destekler.

Plazma proteinlerinin oluşturduğu çekim

Plazmadaki büyük proteinlerin çoğu kılcal damar duvarından kolayca geçemez.

Bu proteinler suyun damar içinde tutulmasına katkı sağlayan kolloid ozmotik basınç oluşturur.

Basitleştirilmiş Starling modeli

Lise düzeyindeki basitleştirilmiş modele göre:

1. Kılcal damarın atardamar tarafında kan basıncı görece yüksektir.
2. Bu basınç sıvının bir bölümünün doku aralığına çıkmasını sağlar.
3. Kılcal boyunca kan basıncı giderek azalır.
4. Plazma proteinlerinin çekim etkisi sıvının damar içinde tutulmasına veya bir bölümünün yeniden damara dönmesine katkı sağlar.
5. Damar dışına çıkan sıvının fazlası lenf sistemi tarafından toplanır.

Kılcal damardan sıvı çıkışı → Doku sıvısının oluşması → Hücrelerle madde alışverişi → Kan ve lenf yoluyla geri dönüş

Doku sıvısı

Kılcal damarlardan çıkan sıvının hücreler arasındaki bölümüne doku sıvısı denir.

Doku sıvısı hücrelerle kan arasında bir ara ortam oluşturur.

Kan → Doku sıvısı → Hücre
Hücre → Doku sıvısı → Kan veya lenf

Starling modelinin güncel yorumu

Kılcal sıvı hareketi bütün dokularda aynı biçimde gerçekleşmez. Kılcal damar duvarının geçirgenliği, damar yüzeyindeki yapılar, doku özellikleri ve lenf akışı sıvı hareketini etkileyebilir.

Bu nedenle “çıkan sıvının tamamı toplardamar ucundan geri alınır” biçimindeki kesin ifade doğru değildir. Damar dışına süzülen sıvının önemli bir bölümü lenf damarları aracılığıyla dolaşıma geri kazandırılır.

Sıvı hareketini etkileyen faktörler

Faktör	Değişiklik	Olası sonuç
Kılcal kan basıncı	Artarsa	Damar dışına sıvı çıkışı artabilir.
Plazma proteini	Azalırsa	Suyun damar içinde tutulması zorlaşabilir.
Kılcal geçirgenlik	Artarsa	Dokuya sıvı ve protein geçişi artabilir.
Lenf akışı	Azalırsa	Doku aralığında sıvı birikimi oluşabilir.

Lenf Sistemi

Kılcal damarlardan doku aralığına çıkan sıvının tamamı doğrudan kan kılcallarına geri dönmez.

Doku sıvısının fazlasını toplayarak yeniden kan dolaşımına kazandıran sisteme lenf sistemi denir.

Lenf sisteminin temel yapıları

• Lenf kılcalları
• Lenf damarları
• Lenf düğümleri
• Lenf organları
• Lenf sıvısı

Lenf nasıl oluşur?

1. Kılcal damarlardan doku aralığına sıvı çıkar.
2. Bu sıvı hücrelerle madde alışverişi yapar.
3. Fazla doku sıvısı lenf kılcallarına girer.
4. Lenf damarları sıvıyı giderek daha büyük damarlara taşır.
5. Lenf sıvısı göğüs bölgesindeki büyük toplardamarlara katılır.
6. Sıvı yeniden kan dolaşımına kazandırılır.

Kan plazması → Doku sıvısı → Lenf → Toplardamar → Kan dolaşımı

Lenf sisteminin homeostatik görevleri

Görev	Homeostatik önemi
Fazla doku sıvısını toplamak	Dokularda aşırı sıvı birikmesini sınırlar.
Proteinleri dolaşıma geri kazandırmak	Kan hacmi ve plazma protein dengesinin korunmasına katkı sağlar.
Yağların taşınması	İnce bağırsaktan emilen bazı yağların dolaşıma katılmasını sağlar.
Bağışıklık savunması	Lenf düğümlerinde mikroorganizmaların ve yabancı maddelerin değerlendirilmesine katkı sağlar.

Lenf nasıl hareket eder?

Lenf sisteminde kalp gibi merkezî bir pompa bulunmaz.

Lenfin hareketine:

• İskelet kaslarının kasılması,
• Solunum hareketleri,
• Lenf damarlarının düz kasları,
• Damar içindeki kapakçıklar

katkı sağlar.

Doku sıvısı neden birikebilir?

Damar dışına çıkan sıvının lenf sistemi tarafından yeterince toplanamaması veya kılcal damarlardan sıvı çıkışının artması durumunda dokularda sıvı birikimi meydana gelebilir.

Bu sıvı birikimine genel olarak ödem denir.

Ödem oluşumuna:

• Kılcal kan basıncının artması,
• Plazma proteinlerinin azalması,
• Kılcal damar geçirgenliğinin artması,
• Lenf damarlarının tıkanması veya zarar görmesi

katkı sağlayabilir.

Kan Basıncı ve Homeostazi

Kan tarafından damar duvarına uygulanan basınca kan basıncı denir.

Kan basıncı dokulara yeterli kan ulaştırılabilmesi için gerekli olmakla birlikte çok düşük veya çok yüksek değerlere uzun süre ulaşması iç dengeyi bozabilir.

Kan basıncını etkileyen temel faktörler

• Kalbin bir dakikada pompaladığı kan miktarı
• Damarların çapı
• Damar duvarlarının esnekliği
• Vücuttaki kan ve sıvı miktarı
• Kanın akışa karşı gösterdiği direnç
• Sinirsel ve hormonal düzenlemeler

Kan hacmi

Damar sistemi içinde bulunan toplam kan miktarına kan hacmi denir.

Kan hacmi:

• Su alımı,
• Terleme,
• İdrar miktarı,
• Kan kaybı,
• Sodyum dengesi,
• Böbreklerin ve hormonların çalışması

tarafından etkilenebilir.

Su kaybı ve dolaşım

Yoğun terleme veya yetersiz sıvı alımı kan plazmasının ve kan hacminin azalmasına neden olabilir.

Bu durumda:

• Kalbe dönen kan miktarı azalabilir.
• Kalbin pompaladığı kan miktarı etkilenebilir.
• Kan basıncı düşme eğilimi gösterebilir.
• Kalp hızı artırılabilir.
• Böbreklerden su ve sodyum kaybı azaltılabilir.
• Susama hissi oluşabilir.

Su kaybı → Kan hacminin azalması → Kan basıncında düşme eğilimi → Sinirsel ve hormonal düzenleme

Kan dokulara eşit mi dağıtılır?

Hayır. Organlara giden kan miktarı vücudun ihtiyacına göre değiştirilebilir.

Egzersiz sırasında

• Çalışan iskelet kaslarına giden kan artırılır.
• Kalp hızı ve pompalama miktarı artabilir.
• Deriye giden kan, ısı kaybı gereksinimine göre değişebilir.
• Sindirim sistemine giden kan geçici olarak azaltılabilir.

Yemekten sonra

• Sindirim organlarına giden kan miktarı artabilir.
• Emilen besinlerin taşınması hızlanabilir.
• Karaciğerin besinleri düzenlemesi desteklenir.

Sıcak ortamda

• Deri damarları genişleyebilir.
• Deriye taşınan kan miktarı artabilir.
• Isının çevreye verilmesi kolaylaşabilir.

Soğuk ortamda

• Deri damarları daralabilir.
• Deriye giden kan miktarı azaltılabilir.
• Vücudun iç kısımlarındaki ısının korunması desteklenir.

Durum	Kan dağılımındaki değişiklik	Homeostatik yarar
Egzersiz	Kaslara giden kan artar.	Oksijen ve besin gereksinimi karşılanır.
Sıcak ortam	Deriye giden kan artar.	Isı kaybı artırılır.
Soğuk ortam	Deriye giden kan azalır.	Isı kaybı azaltılır.
Yemek sonrası	Sindirim organlarına giden kan artabilir.	Sindirim ve emilim desteklenir.

Bilimsel Model Nedir?

Bir olayın yapısını, işleyişini veya bileşenleri arasındaki ilişkileri açıklamak amacıyla oluşturulan sadeleştirilmiş gösterime bilimsel model denir.

Bilimsel modeller:

• Gerçeğin bütün ayrıntılarını içermez.
• Önemli yapı ve ilişkileri öne çıkarır.
• Açıklama ve tahmin yapmayı kolaylaştırır.
• Yeni kanıtlarla geliştirilebilir.
• Birden fazla biçimde hazırlanabilir.

Dolaşım sistemi modeli hangi yapıları içermelidir?

• Kalp
• Atardamarlar
• Kılcal damarlar
• Toplardamarlar
• Kan
• Doku sıvısı
• Lenf damarları
• Akciğerler
• Sindirim sistemi
• Karaciğer
• Böbrekler
• Vücut hücreleri

Modelde gösterilecek temel ilişkiler

Akciğer → Oksijen → Kan → Hücreler

Sindirim sistemi → Besinler → Kan veya lenf → Hücreler

Hücreler → Atıklar → Kan → Böbrekler ve diğer boşaltım organları

Kılcal damar → Doku sıvısı → Hücre → Doku sıvısı → Kan veya lenf

Örnek model basamakları

1. Kalbi modelin merkezine yerleştiriniz.
2. Akciğer dolaşımı ile vücut dolaşımını farklı oklarla gösteriniz.
3. Atardamar, kılcal damar ve toplardamarları doğru sırayla bağlayınız.
4. Oksijen ve besinlerin hücrelere doğru hareketini gösteriniz.
5. Karbondioksit ve atıkların hücrelerden uzaklaşmasını gösteriniz.
6. Kılcal damardan doku sıvısına sıvı çıkışını belirtiniz.
7. Fazla doku sıvısının lenf sistemiyle kana dönüşünü ekleyiniz.
8. Kan basıncı ve kan hacmini etkileyen sinirsel-hormonal düzenlemeleri modele ekleyiniz.

Model oluşturma tablosu

Model bileşeni	Modeldeki görevi	Gösterim biçimi
Kalp	Kanı damar sistemine pompalar.	Pompa veya merkezî kutu
Atardamar	Kanı kalpten uzaklaştırır.	Kalpten çıkan oklar
Kılcal damar	Madde ve sıvı alışverişi yapılmasını sağlar.	İnce ağ biçimi
Toplardamar	Kanı kalbe taşır.	Kalbe yönelen oklar
Doku sıvısı	Kan ile hücreler arasında ara ortam oluşturur.	Kılcal ile hücre arasındaki alan
Lenf sistemi	Fazla sıvıyı kana geri kazandırır.	Doku sıvısından toplardamara yönelen ayrı yol

Birden fazla model hazırlama

Aynı dolaşım sistemi farklı amaçlarla modellenebilir:

• Taşıma modeli: Oksijen, besin ve atıkların hareketini gösterir.
• Basınç modeli: Kalp, damar çapı, kan basıncı ve kan hacmi ilişkisini gösterir.
• Kılcal alışveriş modeli: Kan, doku sıvısı ve lenf arasındaki sıvı hareketini açıklar.
• Isı dağılımı modeli: Sıcak ve soğuk ortamda deriye giden kanın değişimini gösterir.

Model karşılaştırma ölçütleri

Ölçüt	Kontrol sorusu
Bilimsel doğruluk	Yapılar ve hareket yönleri doğru gösterilmiş mi?
Kapsam	Homeostaziyle ilişkili temel bileşenler bulunuyor mu?
Anlaşılabilirlik	Oklar, renkler ve açıklamalar kolay anlaşılabiliyor mu?
İlişki kurma	Kalp, damar, doku sıvısı ve lenf arasındaki bağlantı gösterilmiş mi?
Sınırlar	Modelin açıklamadığı veya basitleştirdiği noktalar belirtilmiş mi?

Dolaşım Sistemi ve Homeostazi Konu Değerlendirmesi

Sık karşılaşılan kavram yanılgıları

1. “Dolaşım sisteminin tek görevi oksijen taşımaktır.”

Dolaşım sistemi oksijenin yanı sıra besin, hormon, ısı, iyon, savunma hücresi ve metabolik atıkların taşınmasında görev alır.

2. “Atardamarların tamamı oksijence zengin kan taşır.”

Atardamarlar kanı kalpten uzaklaştırır. Akciğer atardamarı oksijence fakir kan taşır.

3. “Toplardamarların tamamı oksijence fakir kan taşır.”

Toplardamarlar kanı kalbe getirir. Akciğer toplardamarı oksijence zengin kan taşır.

4. “Kan doğrudan bütün hücrelere temas eder.”

Kan çoğu dokuda damarların içinde kalır. Hücrelerle madde alışverişi doku sıvısı aracılığıyla gerçekleşir.

5. “Kılcal damardan çıkan sıvının tamamı aynı kılcal damara geri döner.”

Damar dışına çıkan sıvının bir bölümü kan kılcallarına dönebilir; önemli bir bölümü ise lenf sistemi tarafından toplanarak dolaşıma kazandırılır.

6. “Lenf sistemi yalnızca bağışıklıkla ilgilidir.”

Lenf sistemi bağışıklığın yanında doku sıvısı ve plazma proteinlerinin dolaşıma geri kazandırılmasında da görev yapar.

7. “Kan bütün organlara her zaman eşit miktarda gider.”

Organlara giden kan miktarı egzersiz, sıcaklık, sindirim ve stres gibi durumlara göre değiştirilebilir.

8. “Kan basıncı yalnızca kalbin çalışma hızına bağlıdır.”

Kan basıncı kalbin pompaladığı kan miktarıyla birlikte damar çapı, kan hacmi, damar esnekliği ve hormonal düzenlemelerden etkilenir.

9. “Starling hipotezi kalbin kasılmasını açıklar.”

Bu konuda Starling hipotezi kılcal damar ile doku sıvısı arasındaki sıvı hareketini açıklamak için kullanılmaktadır.

10. “Bilimsel model gerçek sistemin küçük bir kopyasıdır.”

Bilimsel model gerçeğin bütün ayrıntılarını değil, araştırılan olay açısından önemli yapı ve ilişkileri gösterir.

Konu özeti

• Dolaşım sistemi kalp, kan damarları, kan ve lenf sistemiyle ilişkilidir.
• Dolaşım sistemi organlar arasında madde ve bilgi taşınmasını sağlar.
• Atardamarlar kanı kalpten uzaklaştırır, toplardamarlar kalbe getirir.
• Kılcal damarlar kan ile dokular arasındaki alışveriş bölgesidir.
• Kan plazması besinleri, hormonları, iyonları, ısıyı ve atıkları taşır.
• Doku sıvısı kan ile hücreler arasında ara ortam oluşturur.
• Starling modeli kılcal damardaki sıvı hareketini basınçlar üzerinden açıklar.
• Kılcal kan basıncı sıvı çıkışını, plazma proteinleri ise sıvının damar içinde tutulmasını destekler.
• Lenf sistemi fazla doku sıvısını ve proteinleri dolaşıma geri kazandırır.
• Kan basıncı kalp, damar çapı ve kan hacminden etkilenir.
• Kan akışı organların değişen gereksinimlerine göre yeniden dağıtılabilir.
• Dolaşım sistemi homeostaziyi diğer organ sistemleriyle birlikte korur.

Kendini değerlendir

1. Dolaşım sisteminin homeostaziye katkı sağlayan beş görevini yazınız.
2. Atardamar, toplardamar ve kılcal damarları karşılaştırınız.
3. Küçük ve büyük dolaşımın izlediği yolları açıklayınız.
4. Plazmanın homeostatik görevleri nelerdir?
5. Doku sıvısının oluşumunu açıklayınız.
6. Kılcal kan basıncı sıvı hareketini nasıl etkiler?
7. Plazma proteinleri suyun damar içinde tutulmasına nasıl katkı sağlar?
8. Lenf sisteminin doku sıvısı dengesindeki görevini açıklayınız.
9. Kan hacmi azaldığında kan basıncı neden etkilenebilir?
10. Egzersiz sırasında kanın organlara dağılımı nasıl değişir?
11. Bilimsel modelin gerçeğin birebir kopyası olmamasının nedeni nedir?
12. Starling hipotezi ile Frank-Starling ilkesinin farklı olduğunu açıklayınız.

Olay analizi: Uzun süre ayakta kalma

Bir kişi uzun süre hareketsiz biçimde ayakta kaldığında ayak ve ayak bileklerinde hafif şişlik oluştuğunu fark etmiştir.

Aşağıdaki soruları cevaplayınız:

1. Yer çekimi bacaklardaki kılcal kan basıncını nasıl etkileyebilir?
2. Kılcal basıncın artması dokuya çıkan sıvı miktarını nasıl değiştirir?
3. Lenf sistemi bu durumda hangi görevi üstlenir?
4. İskelet kaslarının hareket etmesi toplardamar ve lenf akışını nasıl etkileyebilir?
5. Bu olay Starling modeliyle nasıl açıklanabilir?

Olay analizi: Sıcak ortam ve egzersiz

Sıcak bir ortamda egzersiz yapan kişinin kalp hızı, deriye giden kan miktarı ve terlemesi artmıştır.

Bu olayda:

1. Kaslara giden kan neden artırılmıştır?
2. Deriye giden kanın artması vücut sıcaklığını nasıl etkiler?
3. Terlemeyle su kaybı kan hacmini nasıl etkileyebilir?
4. Kan hacmindeki değişikliği düzeltmek için hangi sistemler birlikte çalışabilir?
5. Bu durum dolaşım sisteminin birden fazla homeostatik görevi olduğunu nasıl gösterir?

Model oluşturma performans görevi

“Dolaşım Sistemi İç Dengeyi Nasıl Korur?” başlıklı bir bilimsel model hazırlayınız.

Modelinizde:

1. Kalp, atardamar, kılcal damar ve toplardamarları gösteriniz.
2. Küçük ve büyük dolaşımı farklı oklarla belirtiniz.
3. Oksijen ve besinlerin hücrelere taşınmasını gösteriniz.
4. Atıkların hücrelerden uzaklaştırılmasını gösteriniz.
5. Kan, doku sıvısı ve lenf arasındaki bağlantıyı ekleyiniz.
6. Starling kuvvetlerini basitleştirilmiş biçimde gösteriniz.
7. Kan basıncı ve kan hacmi arasındaki ilişkiyi belirtiniz.
8. Modelinizin basitleştirdiği veya göstermediği ayrıntıları açıklayınız.

Model karşılaştırma formu

Değerlendirme ölçütü	Model 1	Model 2	Model 3
Damarların hareket yönleri doğru mu?
Kan-doku sıvısı-lenf ilişkisi gösterilmiş mi?
Starling modeli doğru açıklanmış mı?
Homeostaziyle ilişki kurulmuş mu?
Model açık ve anlaşılır mı?
Modelin sınırlılıkları belirtilmiş mi?

Bilimsel çıkarım sorusu

Bir dokuda kılcal kan basıncının arttığı, plazma protein miktarının azaldığı ve lenf akışının yavaşladığı belirlenmiştir.

Bu üç değişikliğin:

• Kılcal damardan sıvı çıkışını,
• Suyun damar içinde tutulmasını,
• Doku sıvısı miktarını,
• Kan hacmini

nasıl etkileyebileceğini Starling modeli ve lenf sistemiyle ilişkilendirerek açıklayınız.