1. Bozulan veya kullanılamaz duruma gelen elektronik eşyalarınızın geri dönüşümünü nasıl sağlıyorsunuz?
Bozulan telefon, kulaklık, bilgisayar parçası, küçük ev aleti gibi elektronik eşyaları normal çöpe atmamaya dikkat ediyorum.
Önce tamir edilebilir durumda olup olmadığını kontrol ettiriyor, mümkünse tamir ettirip tekrar kullanmaya çalışıyorum.
Tamir edilemeyecek durumdaysa belediyenin veya yetkili firmaların e-atık toplama noktalarına götürmeye özen gösteriyorum.
Bazı market ve teknoloji mağazalarında bulunan atık pil ve e-atık kutularına eski pil ve küçük elektronik eşyaları bırakıyorum.
2. Evsel atıklarınızı nasıl topluyor ve ayrıştırıyorsunuz?
Evde çöpleri tek poşete karıştırmak yerine mümkün olduğunca ayırarak topluyorum.
Plastik, cam ve metal ambalajları geri dönüşüm kutusuna atılmak üzere ayrı bir torbada biriktiriyorum.
Organik atıkları (yemek artıkları, sebze–meyve kabukları gibi) normal çöpten ayrı tutmaya çalışıyorum.
Atık pilleri, biten pilleri ve bazı küçük e-atıkları ayrı bir kapta topluyor ve atık pil kutularına teslim ediyorum.
3. “Sıfır Atık Projesi” kapsamında neler yapıyorsunuz?
Sıfır Atık Projesi’ni destekliyoruz ve elimizden geleni yapıyoruz.
Gereksiz tüketimden kaçınarak daha az atık çıkarmaya dikkat ediyoruz; ihtiyacımız olmayan şeyleri almamaya çalışıyoruz.
Tek kullanımlık plastik ürünler (poşet, plastik bardak, pipet vb.) yerine bez çanta, matara ve tekrar kullanılabilir ürünler kullanıyoruz.
Atıklarımızı mümkün olduğunca kaynağında ayrıştırıyor, geri dönüşüm kutularını doğru şekilde kullanmaya özen gösteriyoruz.
Elektronik eşyaları, pilleri ve tehlikeli atıkları ayrı toplayarak yetkili toplama noktalarına götürmeye çalışıyoruz.
Okulda ve evde çevremizdekileri de bilinçlendirmeye, sıfır atık konusunda örnek olmaya gayret ediyoruz.
Atık Yönetimi
► Türkiye’de ve KKTC’de her gün çok büyük miktarda atık toplanıp depolanır; düzenli depolama tesislerinde sızıntı suları ve depo gazının çevreye etkisi azaltılmaya çalışılır.
► Atıkların bir kısmı geri dönüştürülebilir, ayrıştırılarak yeniden kazanılabilir ya da güvenli biçimde bertaraf edilebilir.
► Ancak toplama ve depolama süreçlerinde aksaklıklar olduğunda insan sağlığı ve ekosistemler olumsuz etkilenir.
► Atık yakma tesislerinden yayılan sülfür/azot oksitleri ve ağır metaller kirliliği artırırken, kontrolsüz depolama metan ve karbondioksit artışına ve su–toprak kirliliğine yol açar.
► KKTC’de ise özellikle kimyasal atıkların deniz ekosistemlerine zararını azaltmaya yönelik farkındalık ve uyum çalışmaları sürmektedir.
1. Beyin fırtınası: Atığın kaynağında ayrı toplanması ve geri kazanım oranının yükseltilmesi için neler yapılabilir?
– Okulda her kata; kâğıt, plastik, cam, metal ve organik atıklar için ayrı geri dönüşüm kutuları yerleştirmek.
– Sınıflarda “günlük atık sorumlusu” belirleyerek kutuların doğru kullanılmasını takip etmek.
– Okulda “sıfır atık panosu” hazırlayıp, geri dönüşümle ilgili afiş ve grafikler asmak.
– Tek kullanımlık plastik (pet şişe, bardak, pipet) yerine matara, yeniden kullanılabilir bardak ve kutu kullanmak.
– Kâğıtları tek yüz yerine çift yüz kullanmak, gereksiz çıktı almamak.
– Atık pil, e-atık (bozuk kulaklık, kablo vb.) için özel toplama kutuları koymak.
– Geri dönüşüm yarışmaları ve kampanyalar (en çok kâğıt/plastik toplayan sınıfı ödüllendirme) düzenlemek.
2. Atık yönetimi konusunda sorumlu kurum ve kuruluşlar hangileridir?
– Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
– Belediyeler (il ve ilçe belediyeleri)
– İl/İlçe Millî Eğitim Müdürlükleri ve okul idareleri (okullardaki atık yönetimi uygulamaları için)
– Lisanslı geri dönüşüm ve atık bertaraf tesisleri
– Sıfır Atık Projesi kapsamında yetkilendirilmiş kurum ve kuruluşlar
– Çevre alanında çalışan sivil toplum kuruluşları (dernek ve vakıflar)
5. Atık yönetimi uygulamalarını karşılaştırma
Yakın Çevrenizdeki Atık Yönetimi Uygulamaları:
– Mahallelerde belirli günlerde çöp toplama, bazı bölgelerde geri dönüşüm konteynerleri.
– Okulda kâğıt ve plastik için ayrı kutular bulunması (varsa atık pil kutuları).
– Belediyenin zaman zaman atık pil, elektronik atık, bitkisel yağ toplama kampanyaları düzenlemesi.
Türkiye’de Atık Yönetimi Uygulamaları:
– Sıfır Atık Projesi kapsamında kamu kurumlarında, okullarda ve birçok iş yerinde atıkların kaynağında ayrıştırılması.
– Atık yağ, atık pil, e-atık, ambalaj atıkları için lisanslı firmalar tarafından toplama ve geri dönüşüm çalışmaları.
– Çöp depolama sahalarında düzenli depolama, bazı şehirlerde biyogaz ve enerji üretimi uygulanması.
Dünyada Atık Yönetimi Uygulamaları:
– Avrupa’nın birçok ülkesinde evsel atıkların zorunlu olarak ayrıştırılması ve yüksek geri dönüşüm oranları.
– Bazı ülkelerde “depozito iade sistemi” ile plastik şişe ve kutuların geri getirilmesi karşılığında para/puan verilmesi.
– Yakma tesislerinde atıktan enerji üretme, organik atıklardan kompost elde etme uygulamalarının yaygın olması.
6. Atık değerlendirme/geri dönüşüm tesisine gezi planı
– Yakın çevremde bir atık değerlendirme veya geri dönüşüm tesisi varsa, okul olarak bu tesise gezi planlanacaktır.
– Örneğin; Aydın ili Söke ilçesinde bulunan Atık Kağıt Dönüştürme Tesisine gezi planı Okul Temelli Planlama kapsamında okul idaresince düzenlenecektir.
– Tesiste kâğıtların toplanmasından yeni ürün hâline getirilmesine kadar geçen süreç gözlemlenecek, notlar tutulacaktır.
9. Atık yönetimi uygulamalarının çevreye, ekonomiye ve sürdürülebilirliğe katkıları
– Doğaya kontrolsüz bırakılan atık miktarı azaldığı için toprak, su ve hava kirliliği azalır; çevre daha temiz ve sağlıklı olur.
– Geri dönüşüm sayesinde kâğıt, plastik, cam ve metal gibi malzemeler tekrar kullanılır; böylece yeni hammadde çıkarma ihtiyacı azalır, ormanlar, madenler ve su kaynakları korunur.
– Atıkların toplanması, ayrıştırılması ve geri dönüştürülmesi yeni iş alanları ve ekonomik fırsatlar oluşturur.
– Düzenli atık yönetimi, sera gazı salımını azaltarak iklim değişikliğiyle mücadeleye katkı sağlar ve sürdürülebilir bir gelecek için zemin hazırlar.
10. Farkındalık için proje tasarlamak üzere bilgilerin kaydedilmesi
– Görüşmelerden, gezi ve videolardan elde edilen bilgiler bir günlük veya dijital dosyada toplanacaktır.
– Bu bilgiler kullanılarak okulda uygulanabilecek bir proje taslağı hazırlanacaktır (örneğin: “Atığını Getir, Okulunu Temizle” projesi).
– Proje kapsamında hedefler, yapılacak etkinlikler, sorumlu kişiler ve zaman çizelgesi netleştirilecektir.
11. Atık yönetimi çalışmalarından hangilerine katılmak isterim? Neden?
– Okulda ve mahallede çevre temizliği ve geri dönüşüm kampanyalarına katılmak isterim; çünkü doğrudan çevreyi temizlediğimizi görmek motive edici olur.
– Atık pil ve e-atık toplama kampanyalarında görev almayı isterim; bu atıkların çevreye verdiği zararın yüksek olduğunu biliyorum.
– Geri dönüşüm ve sıfır atık konulu öğrenci kulübü çalışmalarına katılmak isterim; böylece hem kendimi geliştirebilir hem de arkadaşlarıma örnek olabilirim.
12. Okulda grup çalışmasıyla hazırlanabilecek atık yönetimi projesi (örnek)
Projenin adı: “Okulum Sıfır Atıkla Parlasın”
Genel amaç: Okul içinde atıkların kaynağında ayrıştırılmasını sağlamak, geri dönüşüm oranını artırmak ve öğrencilerde çevre bilinci oluşturmak.
Hedefler:
– Her sınıfta ve koridorda geri dönüşüm kutularını doğru ve etkin kullanmak.
– Bir dönem sonunda geri dönüşüme gönderilen atık miktarını ölçmek ve artırmak.
– Öğrencilerde “sıfır atık” bilincini güçlendirmek.
Etkinlikler:
– Sınıflara bilgilendirici sunumlar yapmak, afiş ve broşürler hazırlamak.
– “En Temiz ve En Çok Geri Dönüşüm Yapan Sınıf” yarışması düzenlemek.
– Atık malzemelerden (karton, plastik kapak vb.) geri dönüşüm temalı sergi hazırlamak.
– Atık Kağıt Dönüştürme Tesisine (örneğin Aydın/Söke’deki tesis) gezi düzenleyip gözlemleri sınıfta paylaşmak.
– Proje sonunda yapılan çalışmaların sonuçlarını grafik ve poster hâlinde okul panosunda sergilemek.
Öz Değerlendirme Formunu görüntülemek için tıklayın.
Grup Değerlendirme Formunu görüntülemek için tıklayın.
Bütüncül Dereceli Puanlama Anahtarını görüntülemek için tıklayın.
Sıfır Atık Tanıtım Kitapçığını görüntülemek için tıklayın.
Atık Miktarının Artmasının Nedenleri
► Dünyada ve Türkiye’de nüfusun hızla artması, şehirleşmenin yaygınlaşması, ekonomik faaliyetlerin büyümesi ve tüketim alışkanlıklarının değişmesi atık miktarını belirgin şekilde artırmıştır.
► Bu artış, her atık türü için ayrı ayrı sistemler kurmaktan ziyade, tüm atıkları kapsayan bütüncül bir yönetim anlayışını gerekli hâle getirmiştir.
Atık Yönetimi Neyi Amaçlar?
► Atık yönetiminin temel hedefi, atığın oluşmasını önlemek ve mümkünse kaynağında azaltmaktır.
► Bunun yanında atıkların yeniden kullanılabilir hâle getirilmesi, türlerine göre ayrılması, uygun şekilde biriktirilmesi ve toplanması da bu sürecin parçasıdır.
► Atıkların geçici depolanması, taşınması, ara depolama işlemleri ile geri dönüşüm ve geri kazanım uygulamaları da atık yönetimi kapsamında yürütülür.
► Ayrıca bertaraf edilen atıkların sonrasında izlenmesi, kontrol edilmesi ve denetlenmesi çevre güvenliği açısından önemli bir aşamadır.
Yasal Çerçeve ve Temel İlkeler
► Atık Yönetimi Yönetmeliği’ne göre atıklar; üretim, kullanım ve bertaraf süreçlerinin her aşamasında çevreye zarar vermeyecek, mümkünse en az zarar verecek yöntemlerle yönetilmelidir.
► Bu nedenle doğal kaynakları daha az tüketen, enerji verimliliği yüksek ve çevreyle uyumlu temiz teknolojilerin geliştirilmesi ve kullanılması önem taşır.
► Atıkların kaynağında ayrı toplanması, uygun yöntem ve teknolojiye sahip en yakın ve en uygun tesislerde işlenmesi gerektiği vurgulanır.
► Ayrıca ayrıştırma, toplama, taşıma, geri kazanım ve bertaraf sırasında su, hava, toprak, bitkiler ve hayvanlar için risk oluşturmayacak; insan sağlığına zarar vermeyecek uygulamalar tercih edilmelidir.
Bireysel Sorumluluk ve Ayrıştırmanın Önemi
► Ülke genelinde daha etkili bir atık yönetim modeli kurulabilmesi için süreç evlerden başlamalıdır.
► İlk adım; atık oluşumunu azaltmak, mümkün olanları yeniden kullanmak ve atıkları uygun koşullarda biriktirmektir.
► Evlerde, iş yerlerinde, pazarlarda, park ve sokaklarda, sağlık kuruluşlarında oluşan atıkların toplum sağlığını tehlikeye atmayacak biçimde toplanması gerekir.
► Özellikle geri kazanılabilen atıkların, mutfak (organik) atıklarının ve diğer çöplerin birbirine karıştırılmadan ayrılması; geri dönüşümü kolaylaştırır, ekonomik kazanç sağlar ve çevre ile insan sağlığının korunmasına katkı verir.
Bertaraf Nedir? Neleri Kapsar?
► Atıkların kontrolsüz birikmesiyle ortaya çıkabilen metan gazı; patlama riski, hava kirliliği ve çeşitli çevresel sorunlara neden olabilir.
► Bu nedenle atıkların çevreye etkisini azaltmak için uygulanan yok etme, ortadan kaldırma veya geri dönüşüme yönlendirme işlemlerine genel olarak bertaraf denir.
► Bertaraf; önce ayıklama, yeniden kullanım, geri dönüşüm ve geri kazanım adımlarını içerir; ardından kompostlaştırma, biyometanizasyon, yakma ve düzenli depolama gibi yöntemlerle devam eder.
Bertaraf Yöntemleri
Kompostlaştırma
► Kompostlaştırma, organik atıkların kontrollü koşullarda mikroorganizmalar tarafından parçalanarak humus benzeri kararlı bir ürüne dönüştürülmesidir.
► Ortaya çıkan ürüne kompost denir. Kompost tarımda, meyvecilikte, ormancılıkta ve toprak iyileştirme çalışmalarında kullanılır.
► Toprağa karıştırıldığında mikroorganizma faaliyetlerini destekleyerek toprağın yapısını ve verimini artırabilir.
► Ayrıca organik atığın hacmini azaltır, birçok hastalık yapıcı etkenin yok edilmesine yardımcı olur ve koku problemlerini azaltır.
► Evlerde ve bahçelerde basit kompost kovalarıyla organik atıklardan yararlanmak da mümkündür.
Biyometanizasyon
► Biyometanizasyon, organik atıkların oksijensiz ortamda parçalanmasıyla biyogaz (çoğunlukla metan ve karbondioksit) elde edilmesi sürecidir.
► Bu biyogaz işlenerek elektrik ve ısı enerjisi üretiminde kullanılabilir; süreç sonunda organik gübre benzeri bir ürün de elde edilebilir.
► Aynı zamanda kötü kokuların azalması ve bazı hastalık yapıcı etkenlerin giderilmesi açısından da fayda sağlar.
► Fosil yakıt kullanımını azaltabildiği için sera gazı salımlarının düşürülmesine de katkı sunar.
► Biyogaz; ısınmada enerji kaynağı olarak ve bazı durumlarda araçlarda yakıt olarak değerlendirilebilir.
Yakma
► Yakma yöntemi, özellikle katı atıkların hacmini azaltmak amacıyla uygulanır.
► Yakma sırasında açığa çıkan ısı enerjisi çeşitli sistemlerle elektrik enerjisine dönüştürülebilir.
► Ancak bu işlemin çevreye zarar vermeyecek şekilde planlanması, bacadan çıkan gazların kontrol edilmesi ve gerekli arıtma sistemlerinin kullanılması kritik öneme sahiptir.
Düzenli Depolama ve Düzensiz Depolama
► Düzenli depolamada katı atıklar belirlenen alanlara kontrollü biçimde serilir, sıkıştırılır ve üzeri örtülür.
► Böylece sızıntı sularının toprağa ve yer altı/yerüstü sularına karışması engellenmeye çalışılır; oluşan gazlar da toplanarak kontrol altına alınır.
► Depolama sahası kullanım süresi sona erdiğinde alan kapatılır ve farklı amaçlarla değerlendirilebilecek şekilde düzenlenir.
► Düzensiz depolama ise hiçbir önlem alınmadan atıkların açık alanlara rastgele boşaltılmasıdır ve çevresel riskleri yüksektir.
► Bu tür alanlar yer altı suları ve yüzey sularının kirlenmesi, hava ve görüntü kirliliği, zararlı canlıların çoğalması ve heyelan gibi tehlikeler oluşturabilir.
► Bu riskleri azaltmak için eski, yanlış yönetilmiş düzensiz depolama sahalarının kapatılması ve rehabilite edilmesi gerekir.
1. 2018-2021 yılları arasında geri kazanım amacıyla atık işleme tesislerine gönderilen atık miktarı nasıl değişmiştir?
Tablodaki verilere göre geri kazanım için tesislere gönderilen atık miktarı her yıl artmıştır:
– 2018: 11.035.553 ton
– 2019: 12.605.373 ton
– 2020: 15.074.363 ton
– 2021: 17.569.247 ton
Yani 2018’den 2021’e kadar olan dönemde geri kazanım için gönderilen atık miktarı düzenli ve belirgin bir şekilde yükselmiş, hem sıfır atık uygulamalarının yaygınlaştığını hem de toplanan atık miktarının arttığını göstermiştir.
2. 2020 ve 2021 yıllarında bertaraf edilmek üzere atık işleme tesislerine gönderilen atık miktarının diğer yıllara göre daha fazla olmasının sebebi ne olabilir?
– 2020 ve 2021 yıllarında bertaraf miktarının artması, öncelikle toplanan toplam atık miktarının artmasına ve atık yönetimi sisteminin daha çok bölgeyi kapsamasına bağlı olabilir.
– Bu yıllar aynı zamanda pandemi dönemi olduğu için; tek kullanımlık maske, eldiven, hijyen ürünleri, tıbbi atıklar ve paketli gıda ambalajları gibi atık türleri büyük ölçüde çoğalmıştır. Bu tür atıkların çoğu geri kazanılamadığı için bertaraf edilmesi gerekmiştir.
– Ayrıca mevzuatta yapılan düzenlemelerle bazı tehlikeli atıkların geri kazanım yerine güvenli bertaraf tesislerine gönderilmesi zorunlu hâle gelmiş olabilir.
Bu nedenlerle 2020 ve 2021’de bertaraf edilmek üzere tesislere gönderilen atık miktarı, önceki yıllara göre daha yüksek değerler göstermiştir.
Konu İle İlgili Sorular