"Komünite ve Popülasyon Ekolojisi" Ünitesi Ünite Sonu Değerlendirme Soruları Çözümleri 216
A. Aşağıdaki çoktan seçmeli sorularda doğru seçeneği işaretleyiniz.
Soru 1.
Aşağıdaki sütun grafiğinde farklı yaşama birliklerinde bulunan bir ekosistemdeki canlı çeşitliliği gösterilmiştir.
Numaralandırılmış yaşama birliklerinden hangisi ekoton bölgesindeki tür çeşitliliğini ifade edebilir?
A) I B) II C) III D) IV E) V
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: D (IV)
Açıklama: Ekoton, iki veya daha fazla farklı ekosistemin birleştiği kesişim bölgelerine verilen addır (örneğin; orman ile çayırın birleştiği sınır bölgesi). Ekoton bölgeleri, her iki komüniteden de türler barındırdığı için tür çeşitliliği bakımından komşu olduğu bölgelere göre daha zengindir. Grafikte tür çeşitliliği sütunu en yüksek olan bölge IV numaralı yaşama birliğidir. Bu nedenle IV numaralı alan, ekoton bölgesindeki tür çeşitliliğini ifade etmektedir.
Diğer şıkların analizi:
A) I: Tür çeşitliliği bakımından ortalama bir seviyededir, ancak IV kadar yüksek olmadığı için ekotonu temsil etme olasılığı daha düşüktür.
B) II: Tür çeşitliliğinin en düşük olduğu bölgedir. Genellikle çevresel koşulların çok zorlayıcı olduğu veya dar bir alana sıkışmış popülasyonları temsil edebilir.
C) III: Tür çeşitliliği II'ye göre yüksek olsa da genel ortalamanın altındadır ve zengin çeşitliliğe sahip olan ekotonu yansıtmaz.
E) V: Tür çeşitliliği yüksek olmakla birlikte IV numaralı bölgenin gerisinde kalmıştır. Ekoton en yüksek çeşitlilik beklentisi nedeniyle IV seçeneğine göre ikincil kalır.
Soru 2.
Bir komünite uzun süre değişmeden kalıyorsa bu komünite için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Klimaks hâline gelmiştir.
B) Tür çeşitliliği oldukça artmıştır.
C) Baskın türü ortadan kalkmıştır.
D) Dişi ve erkek sayısı eşitlenmiştir.
E) Yaygın ve nadir türlerin sayısı azalmıştır.
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: A (Klimaks hâline gelmiştir.)
Açıklama: Bir komünitenin dışarıdan büyük bir müdahale (yangın, aşırı kirlilik, iklim değişikliği vb.) gelmediği sürece yapısını ve tür kompozisyonunu uzun süre korumasına "klimaks" denir. Süksesyon (sıralı değişim) süreci sonunda ulaşılan bu kararlı denge durumunda, komünitedeki madde döngüleri ve enerji akışı en verimli seviyededir. Bölgenin iklim ve toprak koşullarıyla tam bir uyum sağlandığı için komünite değişmeden kalır.
Diğer şıkların analizi:
B) Tür çeşitliliği oldukça artmıştır: Komünite kararlı hale geldiğinde tür çeşitliliği genellikle maksimuma ulaşmış ve sabitlenmiştir; ancak "sürekli artış" hali değişimin devam ettiğini gösterir, oysa soru değişmeden kalma durumunu sormaktadır.
C) Baskın türü ortadan kalkmıştır: Baskın türün ortadan kalkması komünite yapısının bozulması ve yeni bir süksesyon evresinin başlaması anlamına gelir. Bu durum kararlılıkla çelişir.
D) Dişi ve erkek sayısı eşitlenmiştir: Dişi ve erkek birey sayısının dengesi popülasyon dinamikleriyle ilgilidir ve bir komünitenin genel kararlılığını veya klimaks durumunda olup olmadığını belirleyen ana kriter değildir.
E) Yaygın ve nadir türlerin sayısı azalmıştır: Kararlı bir komünitede türlerin sayısının azalması değil, belirli bir dengede korunması beklenir. Tür kaybı ekosistemin bozulduğuna işaret eder.
Soru 3.
I. Tür çeşitliliğinin fazla olması beklenir.
II. Türler arası rekabet azalmıştır.
III. Farklı iki ekosistemin kesişim bölgesidir.
Ekoton bölgeleri ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: C (I ve III)
Açıklama: Ekotonlar, komşu komüniteler veya ekosistemler arasındaki geçiş bölgeleridir. Bu bölgeler her iki tarafa ait özellikleri de barındırdığı için kendine has özelliklere sahiptir.
I. Tür çeşitliliğinin fazla olması beklenir: Doğrudur. Ekotonlar her iki komüniteden de bireyler barındırdığı için, birim alana düşen tür sayısı genellikle komşu alanlardan daha fazladır.
III. Farklı iki ekosistemin kesişim bölgesidir: Doğrudur. Ekotonun temel tanımı iki yaşam birliğinin veya ekosistemin (örneğin göl kıyısı, orman kenarı) birleştiği sınır bölgesidir.
Diğer öncülün analizi:
II. Türler arası rekabet azalmıştır: Yanlıştır. Aksine ekoton bölgelerinde alan dar, tür çeşitliliği ise fazladır. Bu durum, sınırlı kaynaklar (besin, ışık, yaşama alanı) için türler arasındaki rekabetin daha şiddetli olmasına neden olur.
Soru 4.
Aşağıdaki durumlardan hangisinin gerçekleşmesi popülasyonun kısa sürede taşıma kapasitesine ulaşmasını sağlar?
A) Rekabet ettiği türlerin ortamda artması
B) Kullandığı besin miktarının artması
C) Kullandığı besin çeşidinin azalması
D) İklimsel değişikliğin artması
E) Popülasyonu oluşturan bireyler arasında gen akışının yavaşlaması
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: B (Kullandığı besin miktarının artması)
Açıklama: Taşıma kapasitesi, belirli bir alandaki kaynakların (besin, su, barınak vb.) destekleyebileceği maksimum birey sayısıdır. Bir popülasyonun bu kapasiteye "kısa sürede" ulaşabilmesi için büyüme hızını sınırlayan engellerin azalması gerekir. Besin miktarının artması, çevre direncini azaltan bir faktördür. Bol besin kaynağı sayesinde doğum oranları artar, ölüm oranları azalır ve popülasyon geometrik bir hızla büyüyerek alanın sunabileceği en üst sınıra (taşıma kapasitesine) hızla yaklaşır.
Diğer şıkların analizi:
A) Rekabet ettiği türlerin ortamda artması: Rekabetin artması, kaynakların paylaşılmasına ve birey başına düşen besin/alanın azalmasına neden olur. Bu durum popülasyonun büyümesini yavaşlatır, hızlandırmaz.
C) Kullandığı besin çeşidinin azalması: Besin kaynaklarının daralması çevre direncini artırır. Bu durum popülasyonun büyümesini baskılayarak kapasiteye ulaşmasını zorlaştırır.
D) İklimsel değişikliğin artması: Ani ve olumsuz iklim değişiklikleri (aşırı sıcaklar, donlar, kuraklık vb.) popülasyonlarda kitlesel ölümlere yol açabilir. Bu da popülasyonun küçülmesine veya büyüme hızının düşmesine neden olur.
E) Popülasyonu oluşturan bireyler arasında gen akışının yavaşlaması: Gen akışının yavaşlaması uzun vadede genetik çeşitliliği etkiler ve popülasyonun değişen çevre koşullarına uyumunu zorlaştırabilir. Ancak bu durumun, popülasyonun kısa sürede taşıma kapasitesine ulaşmasıyla doğrudan ve pozitif bir ilişkisi yoktur.
Soru 5.
Bir fare popülasyonunun birey sayısı zamanla azalmaktadır.
Bu popülasyonun azalmasına neden olan faktör ile ilgili aşağıdaki grafiklerden hangisi doğrudur?
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: D (Rekabet grafiği)
Açıklama: Bir popülasyondaki birey sayısının zamanla azalması, çevre direncinin arttığını gösterir. Rekabet, popülasyonun büyümesini sınırlayan en önemli çevre direnci faktörlerinden biridir. Eğer ortamdaki rekabet (besin, eş veya yaşama alanı için) zamanla artış gösterirse (D şıkkındaki yükselen grafik), bireylerin hayatta kalma ve üreme şansı azalır. Bu durum, ölüm oranının artmasına ve popülasyonun birey sayısının zamanla düşmesine neden olur.
Diğer şıkların analizi:
A) Yaşama alanı: Grafikte yaşama alanının zamanla arttığı görülmektedir. Yaşama alanının genişlemesi popülasyonun azalmasına değil, aksine daha fazla bireyi barındırabilmesine (popülasyonun artmasına) olanak sağlar.
B) Besin miktarı: Grafikte besin miktarının zamanla arttığı gösterilmiştir. Besin bolluğu, çevre direncini azaltarak popülasyonun büyümesini destekleyen pozitif bir faktördür.
C) Avcı sayısı: Grafikte avcı sayısının zamanla azaldığı görülmektedir. Popülasyonu avlayan canlıların sayısının azalması, popülasyon üzerindeki baskıyı kaldırır ve birey sayısının artmasına yol açar.
E) Hastalık oranı: Grafikte hastalık oranının zamanla azaldığı gösterilmiştir. Hastalıkların azalması popülasyonun sağlığını olumlu etkiler ve birey sayısının artmasını sağlar.
Soru 6.
Aşağıdakilerden hangisi en kapsamlı ekolojik birimdir?
A) Ekosistem
B) Ekoton
C) Komünite
D) Popülasyon
E) Süksesyon
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: A (Ekosistem)
Açıklama: Ekolojik birimler küçükten büyüğe doğru sıralandığında; belirli bir türün oluşturduğu popülasyonlar bir araya gelerek komüniteleri, komüniteler ise içinde bulundukları cansız çevreyle (abiyotik faktörler) etkileşime girerek ekosistemleri oluşturur. Şıklarda verilen birimler arasında ekosistem; hem canlı (biyotik) toplulukları hem de sıcaklık, su, ışık gibi cansız faktörleri kapsadığı için en geniş ve en kapsamlı yapısal birimdir.
Diğer şıkların analizi:
B) Ekoton: İki farklı ekosistemin karşılaştığı sınır bölgesidir. Kendi başına bir birim olmaktan ziyade, ekosistemlerin çakıştığı dar bir geçiş alanını ifade eder.
C) Komünite: Belirli bir alanda yaşayan tüm popülasyonların (canlıların) bütünüdür. Ekosistemden farkı, cansız çevreyi kapsamamasıdır.
D) Popülasyon: Belirli bir alanda yaşayan, aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluktur. Verilen şıklar arasındaki en dar kapsamlı canlı birimidir.
E) Süksesyon: Bir bölgedeki baskın türlerin zamanla yerini başka türlere bırakması olayıdır. Ekolojik bir birim değil, bir değişim sürecidir.
Soru 7.
Bir komünitede bulunan üç farklı tür ile ilgili aşağıdaki bilgiler verilmektedir:
• K türü, konak canlının hastalanmasına neden olan parazit türüdür.
• L türü, komünitenin en sık rastlanan bitki türüdür.
• M türü, balıklara ve omurgasız hayvanlara barınak ve besin sağlayan mercan türüdür.
Buna göre K, L ve M türleri için aşağıdaki adlandırmalardan hangisi uygun olur?
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: C (K: Patojen tür, L: Baskın tür, M: Kilit taşı tür)
Açıklama: Komüniteyi oluşturan türler, ekosistemdeki işlevlerine ve sayısal üstünlüklerine göre farklı isimler alırlar:
K Türü (Patojen tür): Konak canlıda hastalığa neden olan parazit organizmalara "patojen" denir. Soruda K türünün hastalıklara yol açtığı belirtildiği için patojen türdür.
L Türü (Baskın tür): Bir komünitede sayıca en fazla olan, biyokütlesi en yüksek olan veya komünite üzerinde en belirgin etkiye sahip türlere "baskın tür" denir. L türü en sık rastlanan tür olduğu için baskın türdür.
M Türü (Kilit taşı tür): Sayıca çok fazla olmasalar bile, ekosistemdeki diğer birçok türün varlığını devam ettirmesi için kritik öneme sahip olan türlerdir. Mercanlar, birçok canlıya barınak ve besin sağlayarak ekosistemin dengesini koruduğu için kilit taşı tür özelliği gösterirler.
Diğer şıkların analizi:
A), B) ve D): Bu şıklarda K türü "Kilit taşı" veya "Baskın" tür olarak nitelendirilmiştir. Ancak patojen (hastalık yapıcı) özelliği bu tanımlarla uyuşmaz.
E): K türü doğru tanımlanmış olsa da, L türü (en sık rastlanan) için "Kilit taşı", M türü için ise "Baskın" tanımlaması yapılmıştır. Baskınlık sayısal üstünlükle, kilit taşı özelliği ise ekosistemdeki vazgeçilmez işlevle ilgili olduğu için bu eşleştirme yanlıştır.
Soru 8.
Aşağıdaki grafik, tek hücreli iki canlı türünün aynı besin ortamına birlikte konulduğunda birey sayılarında meydana gelen değişimi göstermektedir.
Grafikteki değişime bakarak bu iki tür arasında
I. Kommensalizm,
II. Mutualizm,
III. Rekabet
gibi ilişkilerden hangilerinin bulunduğu söylenebilir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve III
E) I, II ve III
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: C (Yalnız III)
Açıklama: Grafikte, aynı besin ortamına konulan iki farklı türün birey sayılarındaki değişim verilmiştir. Başlangıçta her iki türün de birey sayısı artış gösterse de, bir süre sonra I. türün birey sayısı artmaya devam ederken II. türün birey sayısı hızla azalarak sıfıra inmiştir. Bu durum, "Rekabetçi Dışlanma İlkesi"nin tipik bir örneğidir. Aynı sınırlı kaynağı (besin) kullanan iki türden, kaynağı daha verimli kullanan tür (I. tür) hayatta kalmış; diğer tür (II. tür) ise elenmiştir. Dolayısıyla bu iki tür arasında rekabet ilişkisi bulunmaktadır.
Diğer öncüllerin analizi:
I. Kommensalizm: Bu ilişkide türlerden biri fayda görürken diğeri etkilenmez (+, 0). Grafikte ise bir tür yok olduğu için bu ilişki görülemez.
II. Mutualizm: Bu ilişkide her iki türün de birbirine fayda sağlaması ve birlikte artış göstermesi gerekir (+, +). Grafikte II. türün yok olması, aralarında karşılıklı faydaya dayalı bir ilişki olmadığını kanıtlar.
Soru 9.
Yukarıda üç farklı ülkenin yaş dağılım piramitleri verilmiştir.
Bu yaş dağılım piramitleri ile ilgili
I. Her üç ülkede yaş dağılımı aynıdır.
II. Yaş ortalamaları büyükten küçüğe doğru A - B - C şeklindedir.
III. A büyüyen, C küçülen popülasyon örneğidir.
ifadelerinden hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve II
E) II ve III
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: D (I ve II)
Açıklama: Popülasyonların yaş dağılım piramitleri, o popülasyonun geleceği ve büyüme hızı hakkında bilgi verir. Grafikteki piramitleri incelediğimizde:
A piramidi (Üçgen form): Tabanı geniş, tavanı dardır. Bu, genç birey sayısının çok fazla olduğunu ve popülasyonun hızla büyüdüğünü gösterir.
B piramidi (Çan form): Genç ve orta yaş grupları birbirine yakındır. Bu, popülasyonun dengeli bir yapıda olduğunu gösterir.
C piramidi (Vazo form): Tabanı dar, üst kısmı geniştir. Bu, doğum oranlarının düştüğünü, yaşlı nüfusun arttığını ve popülasyonun küçüldüğünü gösterir.
Bu verilere dayanarak öncülleri değerlendirelim:
I. Her üç ülkede yaş dağılımı aynıdır: Yanlıştır. Şekillerden de anlaşılacağı üzere genç, ergin ve yaşlı nüfus oranları her piramitte birbirinden farklıdır.
II. Yaş ortalamaları büyükten küçüğe doğru A - B - C şeklindedir: Yanlıştır. Yaşlı nüfus oranının en yüksek olduğu C ülkesinde yaş ortalaması en yüksek, genç nüfusun en yoğun olduğu A ülkesinde ise yaş ortalaması en düşüktür. Sıralama C - B - A şeklinde olmalıdır.
III. A büyüyen, C küçülen popülasyon örneğidir: Doğrudur. A'da taban genişliği (yüksek doğum oranı) büyümeyi, C'de taban darlığı (düşük doğum oranı) küçülmeyi ifade eder.
Soru hangilerinin yanlış olduğunu sorduğu için cevap I ve II'dir.
Diğer şıkların analizi:
A) Yalnız I: Sadece birinci öncül yanlış değildir; ikinci öncül de hatalıdır.
B) Yalnız II: Sadece ikinci öncül yanlış değildir; birinci öncül de hatalıdır.
C) Yalnız III: Bu öncül doğru bir bilgi içerdiği için "yanlışlar" listesine dahil edilemez.
E) II ve III: İkinci öncül yanlış olsa da, üçüncü öncül doğru olduğu için bu şık elenir.
Soru 10.
Bir popülasyonun büyüme hızındaki değişim yukarıdaki grafikte verilmiştir.
Bu grafiğe göre
I. Çevre direncindeki artma, popülasyonun büyüme hızını azaltmıştır.
II. a ve b noktalarında, popülasyon negatif artış evresindedir.
III. c noktasında, popülasyona ait birey kalmamıştır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: B (I ve II)
Açıklama: Grafik, bir popülasyonun büyüme hızının zamanla azaldığını göstermektedir. Bu tip grafikler genellikle S tipi büyüme eğrisinin "negatif artış evresi"ni temsil eder.
I. Çevre direncindeki artma, popülasyonun büyüme hızını azaltmıştır: Doğrudur. Besin azalması, alan daralması veya atık madde birikimi gibi çevre direnci faktörleri arttıkça, popülasyonun büyüme hızı yavaşlar. Grafikteki aşağı yönlü eğim bu durumu doğrular.
II. a ve b noktalarında, popülasyon negatif artış evresindedir: Doğrudur. Büyüme hızının yavaşladığı (ancak hâlâ sıfırın üzerinde olduğu) bu evreye negatif artış evresi denir. Bu evrede popülasyon büyümeye devam eder, ancak büyüme hızı bir önceki evreye göre daha düşüktür.
Diğer öncülün analizi:
III. c noktasında, popülasyona ait birey kalmamıştır: Yanlıştır. c noktasında büyüme hızı sıfıra inmiştir. Bu, popülasyonun taşıma kapasitesine ulaştığını ve denge evresine girdiğini (doğum ve ölüm oranlarının eşitlendiğini) gösterir. Popülasyondaki birey sayısı c noktasında maksimum seviyededir.
Soru 11.
Hayvansal parazitler dış parazitler ve iç parazitler olmak üzere iki grupta incelenir. Buna göre
I. Uyuz böceği,
II. Sıtma paraziti,
III. Kene,
IV. Karaciğer kelebeği
türlerinden dış ve iç parazit örneği olanlar aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: E (Dış Parazit: I ve III, İç Parazit: II ve IV)
Açıklama: Hayvansal parazitler, konak canlının üzerinde veya içinde yaşamalarına göre iki ana gruba ayrılırlar:
1. Dış Parazitler (Ektoparazitler): Konak canlının vücut yüzeyine tutunarak yaşayan ve genellikle kan emerek beslenen canlılardır. Duyyu organları ve tutunma yapıları (ayak, vantuz vb.) gelişmiştir ancak sindirim sistemleri iç parazitlere göre daha kompleks olabilir.
I. Uyuz böceği: Derinin altına yerleşse de dış katmanlarda faaliyet gösteren bir dış parazittir.
III. Kene: Deriye yapışarak dışarıdan kan emen tipik bir dış parazittir.
2. İç Parazitler (Endoparazitler): Konak canlının vücut boşluklarında, dokularında veya hücrelerinde yaşayan canlılardır. Sindirim sistemleri gelişmemiştir, besinleri konaktan hazır olarak (difüzyonla) alırlar.
II. Sıtma paraziti (Plasmodium): Alyuvar hücrelerinin içinde ve karaciğer dokusunda yaşayan bir iç parazittir.
IV. Karaciğer kelebeği: Omurgalıların karaciğer kanallarında yaşayan bir iç parazittir.
Diğer şıkların analizi:
A), B), C) ve D): Bu şıklarda uyuz böceği ve kene "iç parazit" olarak veya sıtma paraziti ile karaciğer kelebeği "dış parazit" olarak sınıflandırılmıştır. Ancak biyolojik olarak bu canlıların yaşam alanları ve beslenme şekilleri E şıkkındaki gruplandırmaya uygundur.
Soru 12.
Aşağıda bir tilki popülasyonu ile ilgili verilen özelliklerden hangisi tüm tilki bireyleri için genellikle aynıdır?
A) Kromozom sayıları
B) Nükleotit dizilişleri
C) Ölüm oranları
D) Üreme yaşındaki birey oranı
E) Yoğunlukları
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: A (Kromozom sayıları)
Açıklama: Bir popülasyon, belirli bir alanda yaşayan aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluktur. Bir popülasyonu oluşturan tüm bireyler aynı türe ait oldukları için, sağlıklı her bireyin diploid hücrelerindeki kromozom sayısı genellikle aynıdır. Örneğin, kızıl tilki (Vulpes vulpes) popülasyonundaki her bir sağlıklı tilki bireyi 2n=34 kromozoma sahiptir. Diğer seçenekler bireylerin ortak özelliği değil, popülasyonun değişken istatistiksel verileridir.
Diğer şıkların analizi:
B) Nükleotit dizilişleri: Aynı türün bireyleri arasında (tek yumurta ikizleri hariç) DNA üzerindeki nükleotit dizilişleri farklılık gösterir. Bu durum kalıtsal çeşitliliğin temelidir.
C) Ölüm oranları: Ölüm oranı popülasyonun bir özelliğidir ve zamanla değişebilir. Ayrıca bireysel düzeyde her canlı farklı zamanlarda ve farklı nedenlerle ölür; her birey için "oran" aynı değildir.
D) Üreme yaşındaki birey oranı: Bu özellik popülasyonun yaş dağılımı ile ilgilidir ve popülasyonun o anki yapısına göre değişir. Tüm bireyler aynı yaş grubunda bulunmaz.
E) Yoğunlukları: Popülasyon yoğunluğu, birim alan veya hacme düşen birey sayısıdır ve popülasyonun genel bir özelliğidir. Bireylerin "yoğunluğu" diye bir bireysel sabit yoktur; bu kavram topluluk düzeyinde anlam kazanır.
Soru 13.
Aşağıdaki canlı topluluklarından hangisi popülasyon örneği değildir?
A) Bir ormandaki kara çamlar
B) Bir ağaçtaki parazit ökse otu bitkileri
C) Bir bölgedeki kelaynak kuşları
D) Bir göldeki yeşil kurbağalar
E) Bir ormandaki parazit canlılar
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: E (Bir ormandaki parazit canlılar)
Açıklama: Popülasyon tanımı gereği; belirli bir alanda yaşayan, aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluktur. E şıkkında belirtilen "parazit canlılar" ifadesi; bakterilerden mantarlara, bitkilerden hayvanlara kadar çok sayıda farklı türü kapsayan genel bir yaşam biçimidir. Bir ormanda birçok farklı parazit türü bir arada bulunduğu için bu topluluk bir popülasyon değil, bir komünite örneğidir.
Diğer şıkların analizi:
A) Bir ormandaki kara çamlar: Belirli bir alan (orman) ve tek bir tür (kara çam) belirtildiği için tipik bir popülasyon örneğidir.
B) Bir ağaçtaki parazit ökse otu bitkileri: Alan bir ağaçla sınırlandırılmış ve tür olarak sadece ökse otu belirtilmiştir. Aynı türden bireyler olduğu için popülasyondur.
C) Bir bölgedeki kelaynak kuşları: Kelaynak kuşları belirli bir türdür ve bir bölgedeki toplulukları popülasyon oluşturur.
D) Bir göldeki yeşil kurbağalar: "Yeşil kurbağa" belirli bir tür adıdır. Bir gölde yaşayan bu türün bireyleri popülasyon örneğidir.
Soru 14.
Yukarıdaki grafikte, X türüne ait bireylerin artışına bağlı olarak K, L, M türlerinin gelişme durumları verilmiştir.
X türü ile K, L, M türleri arasındaki simbiyotik ilişki çeşitleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: A (K: Kommensalizm, L: Mutualizm, M: Parazitizm)
Açıklama: Grafikte X türüne ait birey sayısının artışına paralel olarak K, L ve M türlerinin gelişme derecelerindeki değişimler gösterilmiştir. Simbiyotik ilişkilerde tarafların bu etkileşimden nasıl etkilendiği (fayda, zarar veya etkisiz kalma) belirleyicidir:
K Türü (Kommensalizm): X türü artarken K türünün gelişme derecesi sabit kalmıştır. Bu, K türünün X'ten etkilenmediğini (0) gösterir. X türü ise bu birliktelikten fayda sağladığı için bu ilişki kommensalizmdir ($+, 0$).
L Türü (Mutualizm): X türünün artışına bağlı olarak L türünün gelişme derecesi de sürekli artmıştır. Her iki türün de karşılıklı olarak birbirine fayda sağladığı ($+, +$) bu ilişki türü mutualizmdir.
M Türü (Parazitizm): X türü arttıkça M türünün gelişme derecesi zamanla azalmıştır. Bir türün fayda sağlarken diğerinin zarar gördüğü ($+, -$) bu etkileşim parazitizm örneğidir.
Diğer şıkların analizi:
B), C), D) ve E): Bu seçeneklerde K türünün etkilenmeme durumu (sabit çizgi) parazitizm veya mutualizm olarak nitelendirilmiştir. Ancak gelişim derecesi değişmeyen bir türün bu kategorilere girmesi biyolojik olarak mümkün değildir. Aynı şekilde L ve M türlerinin artış ve azalış yönleri de diğer şıklardaki tanımlamalarla uyuşmamaktadır.
Soru 15.
Kaynakların sınırlı olduğu ortamda yaşayan canlılar arasında, bu kaynakların kullanımında rekabet görülür. Buna göre rekabetle ilgili bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Aynı ya da farklı türler arasında gözlenebilir.
B) Farklı türler çiftleşme için birbiriyle rekabet eder.
C) Rekabette temel olan, iki türün ekolojik nişlerinin aynı olmasıdır.
D) Rekabet eden iki türden biri ekolojik nişini değiştirebilir.
E) Hayvanlarda beslenme için rekabet gözlenebilir.
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: B (Farklı türler çiftleşme için birbiriyle rekabet eder.)
Açıklama: Rekabet, aynı sınırlı kaynağı kullanan canlılar arasında gerçekleşir. Ancak çiftleşme için yapılan rekabet sadece tür içi (popülasyon düzeyinde) bir etkileşimdir. Biyolojik tür tanımı gereği, sadece aynı türün bireyleri birbirleriyle çiftleşerek verimli döller verebilir. Dolayısıyla, farklı türlerin bireyleri arasında çiftleşme odaklı bir rekabetin görülmesi biyolojik olarak mümkün değildir.
Diğer şıkların analizi:
A) Aynı ya da farklı türler arasında gözlenebilir: Doğrudur. Besin veya yaşama alanı gibi ortak kaynaklar için hem aynı türün bireyleri (tür içi rekabet) hem de farklı türler (türler arası rekabet) karşı karşıya gelebilir.
C) Rekabette temel olan, iki türün ekolojik nişlerinin aynı olmasıdır: Doğrudur. Ekolojik niş, bir canlının ekosistemdeki görevidir (beslenme, barınma vb.). Nişleri ne kadar benzerse, bu canlılar arasındaki rekabet o kadar şiddetli olur.
D) Rekabet eden iki türden biri ekolojik nişini değiştirebilir: Doğrudur. Güçlü olan tür kaynağı kullanmaya devam ederken, diğer tür elenmemek için besin kaynağını veya aktif olduğu zaman dilimini değiştirerek "kaynak paylaşımı" yoluna gidebilir.
E) Hayvanlarda beslenme için rekabet gözlenebilir: Doğrudur. Aynı avla beslenen farklı avcı türler (örneğin aslan ve sırtlan) arasında besin için yoğun bir rekabet gözlenir.
Soru 16.
Popülasyondaki bireylerin dağılım şekilleri aşağıda gösterilmiştir.
Buna göre numaralı dağılım şekillerinin doğada görülme sıklığı hangi seçenekte verilmiştir?
A) I > II > III
B) II > I > III
C) I > III > II
D) III > II > I
E) II > III > I
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: C (I > III > II)
Açıklama: Popülasyonu oluşturan bireylerin yaşam alanı içindeki yerleşme biçimleri "popülasyon dağılımı" olarak adlandırılır. Doğada üç temel dağılım modeli görülür ve bu modellerin görülme sıklıkları birbirinden farklıdır:
I. Kümeli Dağılım: Bireylerin belirli bölgelerde gruplar oluşturduğu dağılımdır (Örn: Kurt sürüleri, Afrika mandaları). Doğada en yaygın görülen dağılım şeklidir. Besin bolluğu, korunma veya üreme gibi nedenlerle canlılar bu modeli tercih eder.
III. Rastgele Dağılım: Bireylerin birbirlerinden bağımsız, belirli bir düzen olmaksızın yerleştiği dağılımdır (Örn: Rüzgarla yayılan Karahindiba tohumları). Faktörlerin homojen olduğu ortamlarda görülür ve doğada kümeli dağılımdan daha az, düzenli dağılımdan daha fazla rastlanır.
II. Düzenli (Tekdüze) Dağılım: Bireylerin birbirine yaklaşık olarak eşit uzaklıkta bulunduğu dağılımdır (Örn: Kral penguenleri, Sedir ağaçları). Genellikle şiddetli rekabet veya alan savunması (teritoryum) sonucu oluşur. Doğada en nadir görülen dağılım şeklidir.
Bu verilere göre, dağılım şekillerinin doğada görülme sıklığı I (Kümeli) > III (Rastgele) > II (Düzenli) şeklindedir.
Diğer şıkların analizi:
A), B), D) ve E): Bu seçeneklerdeki sıralamalar, doğadaki yaygınlık verileriyle uyuşmamaktadır. Örneğin, düzenli dağılımın (II) en sık görüldüğü veya kümeli dağılımın (I) en az görüldüğü varsayımları ekolojik gözlemlere aykırıdır.
Soru 17.
Aşağıdaki grafikte farklı popülasyonların hayatta kalma eğrileri verilmiştir.
Buna göre harflendirilen popülasyonların çevre direncinden en çok etkilenenden en az etkilenene doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
A) A > B > C
B) A > C > B
C) C > B > A
D) C > A > B
E) B > A > C
Sorunun Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: C (C > B > A)
Açıklama: Hayatta kalma eğrileri, bir popülasyondaki bireylerin yaşam süreleri boyunca hayatta kalma oranlarını gösterir. Çevre direnci (besin kıtlığı, avcı baskısı, hastalıklar vb.) bireylerin erken yaşta ölmesine neden olan temel faktördür. Dolayısıyla, çevre direncinden en çok etkilenen popülasyonlarda erken yaşta ölüm oranı en yüksektir.
C Eğrisi (Tip III): Grafikte görüldüğü üzere, yaşamın başlangıcında hayatta kalanların yüzdesi hızla düşmektedir. Bu durum, bireylerin çevre direncinden çok fazla etkilendiğini ve çoğunun erginleşmeden öldüğünü gösterir. Çevre direncinden en çok etkilenen gruptur.
B Eğrisi (Tip II): Hayatta kalma oranı yaşam boyu sabit bir hızla azalır. Çevre direncinin etkisi her yaş döneminde benzerdir.
A Eğrisi (Tip I): Bireylerin çoğu fizyolojik ömürlerinin sonuna kadar hayatta kalır; yaşlılık döneminde ölüm oranı artar. Bu durum, çevre direncinin (veya dış etkilerin) genç ve ergin bireyler üzerindeki baskısının en az olduğunu gösterir.
Bu verilere göre, çevre direncinden en çok etkilenenden en az etkilenene doğru sıralama C > B > A şeklindedir.
Diğer şıkların analizi:
A) A > B > C: Bu sıralama çevre direncinden en az etkilenenden en çok etkilenene doğrudur.
B), D) ve E): Bu şıklardaki sıralamalar, grafiklerdeki hayatta kalma oranları ve çevre direnci arasındaki ters ilişkiyi yansıtmamaktadır.
A. Aşağıdaki soruların cevaplarını defterinize yazınız.
Soru 1. Komünite nedir?
Cevap 1. Komünite, sınırları belli bir alanda yaşayan tüm canlıların oluşturduğu topluluğa denir.
Soru 2. Popülasyon nedir?
Cevap 2. Popülasyon, sınırları belli bir alanda yaşayan aynı türe ait canlılar topluluğudur.
Soru 3. Biyotop nedir? Biyotopun komünitenin özellikleri üzerinde etkisi var mıdır? Kısaca açıklayınız.
Cevap 3. Biyotop, komünitelerin varlık sürdüğü, homojen özelliklere sahip coğrafi alandır. Biyotopun büyüklüğünün komünitenin büyüklüğünü etkilemesi, her zaman doğru orantılı değildir. Çöl gibi biyotoplarda alan büyük olsa da etki eden başka etmenlerden dolayı komünite büyük olamaz.
Soru 4. Rekabet nedir? Rekabet çeşitlerini kısaca açıklayınız.
Cevap 4. Ortamda kısıtlı bulunan kaynaklardan daha fazla yararlanmak için bireyler arasında yarış olur, buna rekabet denir. Rekabet, aynı türün bireyleri arasındaysa tür içi rekabet, farklı türlerin bireyleri arasındaysa türler arası rekabet adını alır.
Soru 5. Komünitelerde sıkça su, ışık gibi kaynaklar için rekabet görülürken oksijen için rekabetin seyrek görülmesinin nedeni ne olabilir?
Cevap 5. Kısıtlı kaynaklar için rekabet olur. Ortamda bol bulunan kaynaklar için rekabet olmaz. Örneğin besinin bol bulunduğu bir ortamda besin için rekabet olmaz.
Soru 6. Tür içi rekabetin bireylere etkisi nedir? Örneklendirerek açıklayınız.
Cevap 6. Tür içi rekabet, popülasyonun büyümesini sınırlandırır. Örneğin sümsük kuşları yuva kuracak yer için rekabet eder ve rekabeti kazananlar çoğalabilme şansı yakalarken kaybedenler çoğalamaz. Bu da popülasyon büyüklüğünü olumsuz etkiler.
Soru 7. Türler arası rekabetin olası nedenleri nelerdir?
Cevap 7. İki farklı tür aynı kaynağı kullanıyorsa ve bu kaynak sınırlıysa rekabet olur.
Soru 8. Mutualizmin kommensalizmden farkları nelerdir?
Cevap 8. Mutualizmde ekolojik ilişkideki organizmaların her ikisi de yarar sağlar. Kommensalizmde ise organizmalardan biri yarar sağlarken diğeri bundan etkilenmez.
Soru 9. Parazitizmin popülasyon büyüklüğüne etkisi nedir? Açıklayınız.
Cevap 9. Parazitizmde ortak yaşam kuran organizmalardan biri yarar sağlarken diğeri zarar görür. Parazit yaşayan canlı çoğalırken konakçısı zarar gördüğünden yaşam şansı azalır, bazı durumlardaysa konakçı ölebilir. Bu da popülasyon büyüklüğünü olumsuz etkiler.
Soru 10. Birincil süksesyon ile ikincil süksesyon arasındaki farklar nelerdir? Açıklayınız.
Cevap 10. Birincil süksesyon daha önce yaşam oluşmamış yerlerde görülen sıralı değişimdir ve klimaks komüniteye ulaşması çok daha uzun süre alır. İkincil süksesyon ise daha önce yaşam varken bir nedenden dolayı yok olduktan sonra yaşamın tekrar oluşmasıyla görülen sıralı değişimdir. Klimaks komüniteye ulaşması birincil süksesyona göre daha kısa sürer.
Soru 11. Klimaks komünitenin özellikleri nelerdir?
Cevap 11. Klimaks komüniteler dengeli ve olgundur. Bu komünitedeki tüm türler, uygun yaşam koşullarına sahip olur ve olağanüstü bir durum yaşanmadığı sürece ortam koşulları bu şekilde devam eder.
Soru 12. Popülasyon yoğunluğuna etki eden etmenler nelerdir?
Cevap 12. Popülasyon yoğunluğu, popülasyonu oluşturan bireylerin doğum ve ölüm oranlarından, popülasyona veya popülasyondan dışarıya göçlerden etkilenir.
Soru 13. Habitatın taşıma kapasitesinin popülasyon büyüklüğüne etkisi nedir? Açıklayınız.
Cevap 13. Habitatın taşıma kapasitesi, bulunan kaynaklara bağlıdır. Habitat bozulmadan en fazla kaç bireyin yaşamına olanak verebileceği taşıma kapasitesini belirler. Bu nedenle popülasyon büyüklüğü, habitatın taşıma kapasitesinden doğrudan etkilenir. Bu sınıra yaklaşan popülasyonlarda doğum oranları azalır; ölüm oranları, hastalıklar, rekabet artar. Bunlar da popülasyonun büyümesini sınırlar.
Soru 14. Popülasyon bireylerinin yaş dağılımı ile popülasyon büyüklüğü arasında nasıl bir ilişki vardır? Kısaca açıklayınız.
Cevap 14. Popülasyonda genç ve ergin birey sayısı fazlaysa popülasyon büyüme eğilimi gösterir, üreme sonrası birey sayısı fazlaysa popülasyon küçülme eğilimindedir.
B. Aşağıdaki çoktan seçmeli soruları cevaplayınız.
Soru 1.
1. Ekotonlarla ilgili
I. Rekabet fazladır.
II. Ekosistemlerin kesiştiği alanlardaki geçiş bölgeleridir.
III. Tür çeşitliliği fazladır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III
Sorunun Doğru Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: E (I, II ve III)
Açıklama: Ekoton, çayır ile orman veya su ile kara gibi iki farklı ekosistemin kesiştiği geçiş bölgelerine verilen isimdir. Bu bölgelerin özellikleri şunlardır:
II. Öncül Doğrudur: Tanımı gereği ekosistemlerin kesiştiği sınırlardır (Örn: Bataklıklar, nehir ağızları).
III. Öncül Doğrudur: Ekotonlar, her iki komşu ekosisteme ait canlı türlerini barındırdığı için tür çeşitliliği (biyolojik çeşitlilik) ana ekosistemlere göre daha fazladır. (Buna "Kenar Etkisi" denir).
I. Öncül Doğrudur: Dar bir alanda çok sayıda ve çeşitte canlı yaşadığı için besin, yer ve ışık gibi kaynaklar için rekabet oldukça fazladır.
Bu nedenle her üç ifade de ekotonlar için geçerlidir.
Soru 2.
I. Avcı baskısı
II. İçe göç
III. Hastalık
Yukarıda verilenlerden hangisi bir popülasyonun küçülmesine sebep olabilecek faktörler arasında yer alır?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III
Sorunun Doğru Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: C (I ve III)
Açıklama: Bir popülasyonun büyüklüğünü belirleyen faktörler "Popülasyona Katılanlar" (Artıranlar) ve "Popülasyondan Ayrılanlar" (Azaltanlar) olarak ikiye ayrılır.
I. Avcı Baskısı (Doğru): Ortamdaki avcıların artması, av olan bireylerin daha fazla ölmesine neden olur. Ölüm oranının artması popülasyonu küçültür.
II. İçe Göç (Yanlış): Başka bir yaşam alanından mevcut popülasyona yeni bireylerin katılmasıdır. Bu durum birey sayısını artırır, yani popülasyonun büyümesini sağlar.
III. Hastalık (Doğru): Salgın hastalıklar, bireylerin hayatta kalma şansını düşürür ve ölüm oranlarını artırır. Bu da popülasyonun küçülmesine neden olur.
Özetle; ölümler ve dışa göçler popülasyonu küçültürken, doğumlar ve içe göçler büyütür.
Soru 3.
Aşağıdaki grafik, 1650-2000 yılları arasında dünya nüfusundaki artışı göstermektedir.
Bu grafikte lojistik büyümede olan hangi evreler görülmemektedir?
A) Hızlı büyüme ve duraksama
B) Toparlanma ve hızlı büyüme
C) Duraksama ve hızlı büyüme
D) Duraksama ve ölümün artması
E) Toparlanma ve duraksama
Sorunun Doğru Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: D (Duraksama ve ölümün artması)
Açıklama: Verilen 1650-2000 yılları arasındaki insan nüfusu grafiği, sürekli artan ve özellikle son yüzyılda dikleşen bir J Tipi (Üstel Büyüme) grafiğidir.
Lojistik Büyüme (S Tipi) eğrisinde ise sırasıyla şu evreler görülür:
1. Kuruluş (Pozitif Artış) Evresi: Birey sayısının yavaş arttığı evre (Grafikte 1650-1800 arası görülüyor).
2. Logaritmik (Hızlı) Artış Evresi: Birey sayısının geometrik olarak arttığı evre (Grafikte 1900-2000 arası net görülüyor).
3. Negatif Artış (Azalan Artış) Evresi: Büyümenin yavaşladığı evre.
4. Denge (Duraksama) Evresi: Popülasyonun taşıma kapasitesine ulaştığı ve sabitlendiği evre.
İnsan nüfus grafiği (2000 yılına kadar olan kısım) sürekli yukarı doğru tırmandığı için, popülasyon henüz taşıma kapasitesine ulaşıp dengeye gelmemiş (duraksamamış) ve birey sayısında azalma (ölümün artması) yaşanmamıştır. Bu yüzden grafikte bu son iki evre görülmez.
Soru 4.
Aşağıdaki grafik bir tavşan türüne ait bireylerin daha önce hiç bulunmadıkları bir adada çoğalmalarını göstermektedir.
Bu tavşan popülasyonundaki hızlı büyümenin nedeni aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?
A) Doğum ve ölüm hızlarının eşit olması
B) Üreme çağındaki tavşanların sayısının yüksek olması
C) Avcıların sayısının yüksek olması
D) Çevre direncinin etkisinin görülmesi
E) Sınırlandırıcı etmenlerin etkisinin görülmesi
Sorunun Doğru Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: B
Açıklama: Grafikte görülen ani ve hızlı yükseliş, popülasyonun kuruluş evresini geçip logaritmik artış evresine girdiğini gösterir.
Bir tür, daha önce bulunmadığı, kaynakların bol ve avcıların az olduğu yeni bir ortama (adaya) bırakıldığında; çevre direnci minimum düzeydedir.
Bu elverişli ortamda, popülasyondaki üreme çağındaki (doğurgan) birey sayısının yüksek olması, doğum oranının ölüm oranından çok daha fazla olmasını sağlar.
Böylece popülasyon, biyotik potansiyelini (maksimum üreme kapasitesini) kullanarak geometrik bir dizi şeklinde (2, 4, 8, 16...) hızla büyür.
Diğer şıkların analizi:
A Şıkkı: Doğum ve ölüm eşit olsaydı büyüme dururdu.
C, D ve E Şıkları: Avcıların artması veya çevre direnci (sınırlandırıcı etmenler), büyümeyi yavaşlatan veya durduran faktörlerdir; hızlandıran değil.
Soru 5.
Aynı komüniteyi paylaşan bazı canlı türleri arasındaki simbiyotik ilişkiler aşağıda verilmiştir.
I. Bitkilerin köklerinin etrafını saran bazı mantarlar, köklerin yüzey alanını artırarak bitkinin daha fazla su almasına yardımcı olur. Bu mantarlar ise bitkilerin ürettiği organik besinlerle beslenir.
II. Küçük balıklar, köpek balıklarına tutunarak hareket eder ve onların artıklarıyla beslenir. Ancak köpek balıkları bu durumdan etkilenmez.
III. Ceviz ağacı çevresinde yaşayan bitkilere zehir etkisi yapan bir madde salgılayarak çevresinde başka bitkilerin yaşamasını olanaksız kılar. Ancak bu durumdan ceviz ağacı etkilenmez.
Buna göre yukarıda verilen simbiyotik ilişkilerden hangileri amensalizme örnektir?
A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
Sorunun Doğru Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: B (Yalnız III)
Açıklama: Soruda verilen öncülleri tek tek analiz edelim:
I. Öncül (Mutualizm): Mantar, bitkiye su sağlar (+); bitki, mantara besin sağlar (+). Her iki tarafın da yarar gördüğü bu ilişki Mutualizm (+/+) örneğidir (Mikoriza birliği).
II. Öncül (Kommensalizm): Küçük balıklar köpek balığından faydalanır (+); köpek balığı ise bu durumdan ne yarar ne de zarar görür (0). Tek taraflı yarar sağlanan bu ilişki Kommensalizm (+/0) örneğidir.
III. Öncül (Amensalizm): Ceviz ağacı salgıladığı maddeyle (juglon) diğer bitkilerin yaşamasını engeller, yani onlara zarar verir (-); ancak kendisi bu durumdan etkilenmez (0). Bir tarafın etkilenmeyip diğerinin zarar gördüğü bu ilişki Amensalizm (0/-) örneğidir.
Soruda Amensalizm sorulduğu için doğru cevap Yalnız III'tür.
Soru 6.
Aşağıdaki grafikte bir otçul popülasyonunun büyüme eğrisi verilmiştir.
Buna göre harflerle gösterilen dönemlerden hangisinde popülasyon aşırı büyüme göstermiştir?
A) K B) L C) M D) K ve L E) L ve M
Sorunun Doğru Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: B (L)
Açıklama: Standart bir popülasyon büyüme eğrisinde (S Tipi / Lojistik Büyüme) harflerle gösterilen evreler şunlardır:
K Evresi (Kuruluş / Pozitif Artış): Popülasyonun yeni ortama uyum sağladığı evredir. Birey sayısı artar ancak artış hızı yavaştır.
L Evresi (Logaritmik / Üstel Artış): Uyum sürecinin tamamlandığı, besinin bol ve çevre direncinin en az olduğu evredir. Doğum oranı ölüm oranından çok yüksektir. Popülasyon geometrik dizi şeklinde (2, 4, 8, 16...) katlanarak en hızlı ve aşırı büyümeyi bu evrede gerçekleştirir.
M Evresi (Negatif Artış / Dengeye Gidiş): Çevre direncinin (besin kıtlığı, rekabet vb.) artmasıyla büyüme hızının yavaşladığı veya durma noktasına geldiği evredir.
Soruda "aşırı büyüme" sorulduğu için doğru cevap L evresidir.
Soru 7.
Ekolojik nişleri aynı olan iki farklı hayvan türü ile ilgili,
I. Aynı komünite içinde bir araya gelirlerse aralarında rekabet başlar.
II. Bir araya geldiklerinde popülasyon oluşturabilirler.
III. Aralarında karşılıklı yarara dayanan mutualistik ilişki görülür.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III
Sorunun Doğru Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: A (Yalnız I)
Açıklama: Sorudaki öncülleri değerlendirmeden önce "Ekolojik Niş" kavramını hatırlayalım. Ekolojik niş, bir canlının ekosistemdeki "işi" veya rolüdür (ne yer, ne zaman avlanır, nerede yuva yapar vb.).
I. Öncül (Doğru): Ekolojik nişleri (ihtiyaçları ve yaşam tarzları) tamamen aynı olan iki farklı tür, aynı komünitede (aynı yaşam alanında) bir araya gelirse sınırlı kaynaklar (aynı besin, aynı barınak) için aralarında çok şiddetli bir rekabet başlar. Buna ekolojide Gause'un Rekabette Dışlanma İlkesi denir. Türlerden biri elenir veya niş değişimine gitmek zorunda kalır.
II. Öncül (Yanlış): Popülasyon, belirli bir alanda yaşayan aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluktur. Soruda özellikle "iki farklı hayvan türü" denildiği için, bu iki tür bir araya geldiklerinde tek bir popülasyon oluşturamazlar; iki ayrı popülasyon (veya komünite) oluştururlar.
III. Öncül (Yanlış): İhtiyaçları ve kullandıkları kaynaklar tıpatıp aynı olan canlılar birbirleriyle yardımlaşmazlar (mutualizm). Tam aksine, aynı kaynakları tüketmek istedikleri için birbirleriyle savaşırlar (rekabet).
Soru 8.
Aşağıdaki kavramlardan hangisi bir bölgede bulunan aynı türden bireylerin oluşturduğu topluluğu tanımlar?
A) Biyolojik çeşitlilik
B) Biyotop
C) Ekosistem
D) Popülasyon
E) Taşıma kapasitesi
Sorunun Doğru Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: D (Popülasyon)
Açıklama: Ekolojide kavramları birbirinden ayırt etmek için anahtar kelimelere dikkat etmek gerekir.
Popülasyon: Belirli bir sınır içerisinde yaşayan, aynı türden bireylerin oluşturduğu topluluktur. (Örnek: Karadeniz'deki hamsiler, Belgrad Ormanı'ndaki meşeler). Soruda "aynı türden bireylerin oluşturduğu topluluk" dendiği için cevap Popülasyondur.
Diğer Şıkların Analizi:
A) Biyolojik çeşitlilik: Bir bölgedeki genlerin, türlerin ve ekosistemlerin zenginliğini/çeşitliliğini ifade eder.
B) Biyotop: Canlıların yaşamını sürdürdüğü coğrafi alana (mekâna) verilen isimdir.
C) Ekosistem: Belirli bir alandaki canlılar (komünite) ve cansız çevrenin (hava, su, toprak) oluşturduğu bütündür.
E) Taşıma kapasitesi: Bir ekosistemin bozulmadan barındırabileceği maksimum birey sayısını ifade eder.
Soru 9.
Aşağıda verilen grafikler iki protista türünün ayrı (Grafik I) ve birlikte (Grafik II) bulunduklarındaki popülasyon yoğunluklarını göstermektedir.
Grafik I’den Grafik II’ye doğru değişim olmasına neden olan etmen aşağıdakilerden hangisidir?
A) P. aurelia’nın P. caudatum bireyleriyle beslenmesi
B) P. caudatum’un üreme hızının P. aurelia’ya oranla yüksek olması
C) P. aurelia ve P. caudatum’un kullandıkları aynı kaynağın sınırlı olması
D) P. aurelia bireyleri arasında tür içi rekabet oluşması
E) P. aurelia bireylerinin hastalanarak ölmesi
Sorunun Doğru Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: C (P. aurelia ve P. caudatum’un kullandıkları aynı kaynağın sınırlı olması)
Açıklama: Grafikleri dikkatlice incelediğimizde şu sonuçları çıkarırız:
Grafik I (Ayrı Kaplar): P. aurelia ve P. caudatum farklı kaplarda (ayrı ayrı) yetiştirildiğinde, her ikisi de kendi ortamlarındaki besini tüketerek lojistik (S tipi) büyüme göstermiş ve taşıma kapasitelerine ulaşarak hayatta kalmışlardır.
Grafik II (Aynı Kap): İki tür aynı kaba konulduğunda, ekolojik nişleri (yedikleri besin türü ve yaşama şekilleri) aynı olduğu için sınırlı besin ve alan uğruna şiddetli bir türler arası rekabete girmişlerdir.
Bu rekabette besin bulma ve üreme konusunda daha başarılı olan P. aurelia hayatta kalıp çoğalmaya devam ederken, rekabeti kaybeden P. caudatum besinsiz kalarak ortamdan elenmiş (yok olmuş)tur. Buna ekolojide Rekabette Dışlanma İlkesi denir.
Dolayısıyla Grafikteki bu dramatik değişimin (birinin yaşayıp diğerinin yok olmasının) temel nedeni, ortak kullanılan sınırlı kaynaklar için yapılan rekabettir (C şıkkı).
Neden Diğer Şıklar Yanlış?
A Şıkkı: Paramesyumlar birbirini yemezler (av-avcı ilişkisi yoktur), her ikisi de ortamdaki bakterilerle beslenir.
B Şıkkı: P. caudatum'un üreme hızı daha yüksek olsaydı rekabeti kazanan o olurdu, ancak grafikte elendiği görülüyor.
D Şıkkı: Sorulan durum "tür içi" değil, iki farklı tür arasındaki "türler arası" rekabettir.
E Şıkkı: P. aurelia bireyleri hastalanarak ölmemiştir, aksine rekabeti kazanarak çoğalmaya devam etmişlerdir.
Soru 10.
P. aurelia ve P. caudatum bireyleri arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
A) Mutualizm
B) Parazitizm
C) Kommensalizm
D) Av-avcı
E) Rekabet
Sorunun Doğru Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: E (Rekabet)
Açıklama: Grafik II'de açıkça görüldüğü üzere, iki tür aynı kaba konulduğunda birinin çoğalırken diğerinin yok olması, aralarında besin ve alan gibi sınırlı kaynaklar için şiddetli bir mücadele yaşandığını gösterir. Ekolojik nişleri (ihtiyaçları ve yaşam tarzları) aynı olan iki farklı türün bu şekilde karşı karşıya gelmesine ekolojide Türler Arası Rekabet denir.
Öğrencilerin kavram yanılgılarını gidermek için diğer şıkların neden yanlış olduğuna kısaca bakarsak:
A) Mutualizm (+/+): Karşılıklı yardımlaşma olsaydı, iki tür de birlikteyken daha iyi gelişirdi. Oysa burada bir tür yok olmuştur.
B) Parazitizm (+/-): Paramesyumlar serbest yaşayan canlılardır; biri diğerinin içinde veya üzerinde asalak olarak yaşamaz.
C) Kommensalizm (+/0): Bir taraf etkilenmezken diğerinin fayda görmesi gerekirdi. Ancak grafikte P. caudatum zarar görmüş ve elenmiştir (-).
D) Av-avcı (+/-): Bu iki paramesyum türü birbirini yemez, her ikisi de aynı kaptaki bakterilerle beslenir. Ayrıca tipik bir av-avcı grafiğinde, birey sayılarında birbirini takip eden periyodik dalgalanmalar (iniş-çıkışlar) görülmesi beklenir; bir türün grafikteki gibi hızla tamamen sıfırlanması rekabetin sonucudur.
Soru 11.
Aşağıdaki grafik mart-ekim ayları arasında K ve L böcek türlerinin birey sayısındaki değişimi göstermektedir.
Buna göre aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?
A) K böceği, L böceği ile beslenmektedir.
B) L böceği, K böceği üzerinde parazit yaşamaktadır.
C) K ve L bireyleri artınca dışa göçlerle birey sayısı dengelenmiştir.
D) K ve L bireyleri artınca hastalıklar da arttığından birey sayıları hemen düşmektedir.
E) K ve L böceklerinin birey sayısı yaz aylarında artmaktadır.
Sorunun Doğru Cevabı ve Açıklaması:
Doğru Cevap: A (K böceği, L böceği ile beslenmektedir.)
Açıklama: Grafikte iki farklı böcek türünün (K ve L) birey sayılarının aylara göre birbirine bağlı olarak dalgalandığını (biri artarken diğerinin onu takip ettiğini, sonra azaldıklarını) görüyoruz. Ekolojide bu birbirini takip eden inişli-çıkışlı grafikler tipik bir Av - Avcı (Predator - Prey) ilişkisini gösterir. Türlerden biri diğerini yiyerek beslendiği için popülasyonları birbirini doğrudan etkiler.
Seçenekler arasında bu beslenme (av-avcı) ilişkisini veren tek ifade A şıkkıdır.
Diğer Şıkların Analizi:
B Şıkkı: Parazitlikte genellikle bu şekilde düzenli ve birbirini sıfırlamaya yaklaşan sert dalgalanmalar (özellikle av-avcı kadar belirgin) görülmez.
C, D, E Şıkları: Göçler, hastalıklar veya sadece mevsimsel artışlar, iki türün birbiriyle bu kadar uyumlu ve ardışık dalgalanmasını (biri artınca diğerinin azalması döngüsünü) açıklamakta yetersiz kalır.
📌 Biyoloji Hikayesi Özel Notu (Dikkat!): Ekoloji biliminde, standart bir av-avcı grafiğinde önce Av olan türün popülasyonu artar. Besin (av) çoğaldığı için ardından Avcı olan türün popülasyonu artmaya başlar. Avcılar arttıkça avı fazla tüketirler ve avın sayısı düşer.
Grafiğimizi incelediğimizde önce K türünün (Mart-Nisan), ardından onu takip ederek L türünün (Nisan-Mayıs) arttığını görüyoruz. Bu bilimsel gerçeğe göre; K türü Av, L türü ise Avcıdır. Yani aslında "L böceği, K böceği ile beslenmektedir" ifadesi çok daha doğru olurdu. Ancak Milli Eğitim veya kaynak kitaplarda zaman zaman bu tarz ufak mantık hataları olabilmektedir. Şıklar arasında av-avcı (beslenme) ilişkisini gösteren tek şık A olduğu için doğru cevap A olarak kabul edilmiştir.